Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Doktor Piotr to krótkie opowiadanie, którego akcja toczy się w latach 80. XIX wieku, po powstaniu styczniowym i po reformie uwłaszczeniowej. Zawiera ono w sobie imponującą analizę przemian społecznych, jakie miały miejsce w ostatniej dekadzie XIX wieku. Były to: deklasacja szlachty, tworzenie się inteligencji, kształtowanie klasy bogaczy, właściwych dla społeczeństwa kapitalistycznego, narastanie nowych, choć równie głębokich, antagonizmów społecznych, wyznaczanych teraz nie przez pochodzenie, ale przez stan posiadania.


Obok tego w utworze została przedstawiona historia pokoleniowego konfliktu z całą jego złożonością, pokazaną dzięki niezwykłej wrażliwości na wszelkie poruszenia ludzkiego serca, z całym jego tragizmem. Jest to historia ojca i syna, którzy rozdzieleni przez życie, oddalają się od siebie i stają się w końcu niemal obcymi sobie osobami. Żeromski świetnie pokazał blaski i cienie wyborów moralnych bohaterów uwikłanych w mechanizmy historii i swoje własne pułapki myślowe. Wszystkie te wątki zostały ujęte w miniaturową formę opowiadania, w ramach którego znajdujemy list, analizy psychologiczne postaci, wartką akcję, przejmujące opisy przyrody, poruszające marzenia senne i... życie, chciałoby się powiedzieć.

Problem gatunku


Utwór, choć zaliczany zasadniczo do opowiadań, nie jest jednorodny gatunkowo. Wyrazisty wątek obejmuje relacje między Dominikiem Cedzyną a jego synem. W tym planie pozostaje kwestia przyjazdu Piotra, wyłaniająca się stopniowo sprawa pieniędzy ukradzionych przez Dominika, a przeznaczonych na kształcenie syna, konflikt między dwoma bohaterami, wreszcie wyjazd Dominika za granicę. Tak „wydestylowany” z utworu wątek tworzy w jego obrębie niewielką nowelę. Zaznaczają się takie jej cechy jak: niewielkie rozmiary, skondensowana i wyraziście zarysowana akcja, zwięzłość, wynikająca z eliminacji bezpośrednich charakterystyk, motywów luźnych, elementów opisowych. Do określenia tak wyodrębnionego fragmentu jako noweli skłania również dramatyczny charakter fabuły oraz rozwijanie się jej w kierunku punktu kulminacyjnego.

Cały utwór jednak, rozbudowany jest, po pierwsze, o warstwę retrospektywną oraz o inne wątki - historię Bijakowskiego oraz losy Juliusza Polichnowicza. W warstwie retrospektywnej poznajemy historię dzieciństwa Piotra oraz życiorys Bijakowskiego. Pewną część utworu zajmują również rozważania Dominka Cedzyny na tematy osobiste oraz społeczno-polityczne, ujęte w formę monologów wewnętrznych. Uderzają również opisy przyrody, które nie są charakterystyczne dla noweli. Utwór rozrasta się więc do formy wielowątkowej, obecne są w nim dłuższe opisy przyrody, brak również wyrazistej pointy, a całość pozostaje kompozycją otwartą. Z pewnymi wewnętrznymi zastrzeżeniami można go więc zaliczyć do opowiadań.

Kompozycja utworu


Od strony kompozycyjnej można wyróżnić w utworze kilka wyraźnie wyodrębnionych części.
Na część pierwszą składa się opis przeżyć wewnętrznych Dominika Cedzyny, ujęty w formę monologów wewnętrznych oraz przedstawienie sytuacji i poglądów Piotra, ujętych w formę listu.

Następnie czytelnik ma wrażenie przeniesienia akcji na inny plan, czy raczej, jak się później okazuje, oświetlenie jej z innej perspektywy. Przedstawione zostają losy i droga kariery Teodora Bijakowskiego. Początkowo nie widać wyrazistego związku z zaprezentowanymi na początku postaciami, stąd wrażenie rozbicia kompozycji. Jednak wyłaniają się one stopniowo przed oczami czytelnika tak, iż lepiej jest w stanie ocenić wzajemne uwikłanie bohaterów, poznać motywy ich postępowania, dostrzec złożoność sytuacji, w jakiej się znajdują. Zostają streszczone losy Bijakowskiego, jego dźwiganie się ze społecznych nizin (ukształtowane niemalże na wzór pozytywistycznego ideału), sytuacja Dominika Cedzyny, losy Polichnowicza. W tej części schodzą z pierwszego planu relacje Dominika i jego syna. Osoba Piotra jest obecna jedynie w życiu wewnętrznym Dominika, w jego myślach i sercu. Bohaterem dominującym w tej części jest Bijakowski. To on wydaje się decydować o losach i położenie ludzi, znajdujących się w polu jego oddziaływania.

Kolejna część rozpoczyna się od niespodziewanego przyjazdu Piotra. Zamykają się w niej takie doświadczenia jak: spotkanie z ojcem, plany dotyczące dalszego życia w Polsce, odkrycie sposobu zdobywania dodatkowych pieniędzy przez Dominika, spór bohaterów oraz wyjazd Dominika. Ważną rolę w tej części odgrywają sny - sen Dominika i sen Piotra, jak również symboliczny obraz zegara „szepczącego” o tęsknocie Dominika. W obu obrazach onirycznych dominuje niepokój i przeczucie katastrofy. Stanowią one kontrapunkt do rozwijającej się, zdawałoby się pozytywnie, akcji. Szczególnie przejmujące jest widzenie senne Dominika - przepełnione bezsilnością, bólem i zimnem.

Ostatnią część otwiera opis przyrody. Smutny, szary obraz kontrastuje z opisem przeżyć Dominika, którego przepełnia radość i nadzieja. Opis jest na tyle wyrazisty, że wprowadza
u czytelnika niepokój, czy dystans, wobec tak pozytywnie rozwijającej się akcji. Dopiero
jej rozwiązanie - kłótnia Dominika i Piotra, dwóch niezwykle różnych, a jednocześnie połączonych głęboką więzią bohaterów, wyjaśniają jego znaczenie. W smutnym zakończeniu utworu znajdujemy znaczenie dysonansowych fragmentów - marzeń sennych oraz opisu przyrody.

Doktor Piotr - plan wydarzeń


1. Otrzymanie przez Dominika listu od swojego syna Piotra.
-Historia Piotra, który studiuje w Zurychu i otrzymuje intratną propozycję pracy w Anglii..
- Rozpacz Dominika z powodu trwałego rozstania z Piotrem.
- Rozmyślania na temat roli ojca, utraty rodzinnego dziedzictwa, pozycji szlachty w społeczeństwie.
- Tęsknota za synem.

2. Historia Teodora Bijakowskiego.
- Dzieciństwo Bijakowskiego - syna ubogiego właściciela szynku.
- Sponsorowanie nauki Teodora przez właścicielkę kamiennicy.
- Śmierć opiekunki.
- Zdanie Teodora do Szkoły Głównej.
- Kariera Teodora.

3. Nadzorowanie przez Bijakowskiego prac przy budowie kolei.

4. Transakcja między Bijakowskim a Polichnowiczem.
- Bijakowski wraz z Cedzyną w upadającym majątku Polichniewicza.
- Transankcja na warunkach Bijakowskiego.

5. Prace nad budową kolei.
6. Wykupienie folwarku Polichniewicza przez Bijakowskiego.
7. Podział ziemi. Nowi osadnicy. Powstanie cegielni.
8. Dominik Cedzyna zarządcą w majątku Bijakowskiego.
9. Sen Dominika.
10. Powrót Piotra.
11. Sprawa pozyskiwania pieniędzy na edukację Piotra. Wyzysk robotników.
12. Kłótnia Dominika i Piotra.
12. Wyjazd Piotra.
13. Rozpacz samotnego Dominika.

Bibliografia


1. Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002.
2. Hutnikiewicz A., Wstęp, [w:] S. Żeromski, Wybór opowiadań, wyd. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, BN I 203, Wrocław- Warszawa 1971.
3. Hutnikiewicz A., Młoda Polska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2004.
4. Tomkowski J., Młoda Polska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2001.
4. Obraz Literatury Polskiej XIX i XX wieku. Seria 5, T. 3. Literatura okresu Młodej Polski, pod red. K. Wyki, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1973.

Mapa serwisu: