lektura szkolna
| Autor | Miguel de Cervantes Saavedra, czołowy pisarz hiszpańskiego Złotego Wieku. |
| Rok wydania | Część I |
| Gatunek literacki | Powieść, uznawana za pierwszą nowożytną powieść europejską. Łączy w sobie cechy parodii romansu rycerskiego, powieści łotrzykowskiej i obyczajowej. |
| Epoka | Renesans / Barok (hiszpański Złoty Wiek). |
| Główna tematyka | Konflikt idealizmu z rzeczywistością, krytyka i parodia literatury rycerskiej, natura szaleństwa, poszukiwanie sensu życia w prozaicznym świecie. |
| Kompozycja | Otwarta, oparta na motywie wędrówki (trzy wyprawy bohatera), z licznymi wtrąconymi nowelami (kompozycja szkatułkowa). |
Zubożały hidalgo Alonso Kichano popada w obłęd z powodu nałogowego czytania romansów rycerskich.
Postanawia zostać błędnym rycerzem: przyjmuje imię Don Kichot z Manczy, swoją szkapę nazywa Rosynantem, a wieśniaczkę Aldonsę Lorenso mianuje damą serca – Dulcyneą z Toboso.
Wyrusza na pierwszą, samotną wyprawę, podczas której bierze karczmę za zamek, a jej właściciela za kasztelana.
Wymusza na karczmarzu parodystyczne pasowanie na rycerza, które odbywa się przy korycie do pojenia mułów.
Próbuje bronić parobka Andresa, co tylko pogarsza jego los; następnie zostaje ciężko pobity przez kupców, którzy odmawiają uznania piękności Dulcynei.
Wraca do domu, gdzie jego przyjaciele, proboszcz i cyrulik, palą jego bibliotekę i murują do niej wejście, by uleczyć go z szaleństwa.
Don Kichot werbuje prostodusznego wieśniaka Sanczo Pansę na giermka, obiecując mu w nagrodę stanowisko gubernatora wyspy.
Rozpoczynają drugą, potajemną wyprawę, która obfituje w groteskowe przygody, m.in. słynną walkę z wiatrakami, które rycerz bierze za olbrzymy.
Wdają się w bójkę z poganiaczami mułów (mulnikami), w wyniku której obaj zostają dotkliwie pobici.
Don Kichot zdobywa „hełm Mambrina”, który w rzeczywistości jest miedzianą misą balwierza, oraz atakuje kondukt żałobny.
Uwalnia grupę skazańców prowadzonych na galery, którzy w podzięce obrzucają go i jego giermka kamieniami.
W obawie przed pościgiem Świętej Hermandady, bohaterowie ukrywają się w dzikich górach Sierra Morena.
W górach Don Kichot, na wzór literackich herosów, postanawia odprawić miłosną pokutę w intencji Dulcynei.
W tym czasie proboszcz i cyrulik odnajdują go i z pomocą pięknej Doroty, udającej księżniczkę Mikomikonę, knują intrygę, by sprowadzić go do domu.
W karczmie Don Kichot, lunatykując, stacza „bohaterską walkę z olbrzymem”, niszcząc mieczem bukłaki z czerwonym winem.
Przyjaciele ostatecznie obezwładniają śpiącego rycerza i zamykają go w drewnianej klatce, wmawiając mu, że padł ofiarą czarów.
Po ostatniej potyczce z procesją pokutników, zostaje w upokarzający sposób odwieziony na wozie do rodzinnej wsi.
Don Kichot dowiaduje się, że jego przygody zostały opisane w książce, co motywuje go do trzeciej wyprawy.
Wyrusza, by odczarować Dulcyneę, którą sprytny Sanczo „pokazuje” mu jako jedną z trzech napotkanych, nieurodziwych wieśniaczek.
Trafia na dwór pary książęcej, która, znając jego historię z lektury, urządza serię okrutnych żartów i mistyfikacji.
W Barcelonie zostaje ostatecznie pokonany w pojedynku przez Rycerza Białego Księżyca (przebranego bakałarza Samsona Karrasko).
Zgodnie z warunkami przegranej, musi na rok porzucić rzemiosło rycerskie i wrócić do domu, co łamie go na duchu.
Po powrocie odzyskuje zdrowy rozsądek, wyrzeka się ksiąg rycerskich, spisuje testament i umiera w spokoju jako Alonso Kichano.
Cervantes demaskuje absurd, anachronizm i szkodliwość literatury, która fałszuje obraz rzeczywistości.
↺Zderzenie dwóch postaw życiowych reprezentowanych przez Don Kichota (duch, idea, wyobraźnia) i Sanczo Pansę (ciało, materia, rozsądek).
↺Powieść stawia pytanie, czy obłęd Don Kichota nie jest formą wyższej mądrości i szlachetnego buntu przeciwko konformizmowi.
↺Bohater poprzez wcielenie się w rolę błędnego rycerza próbuje nadać swojemu bezbarwnemu życiu cel, przygodę i heroiczną wartość.
↺Utwór ma charakter metatekstualny, jest głęboką refleksją nad siłą fikcji, która może kształtować, ale i niszczyć ludzkie życie.
↺Powieść jest panoramą społeczeństwa Hiszpanii przełomu XVI i XVII w. – od zubożałej szlachty (hidalgów), przez chłopstwo, po ludzi z marginesu.
↺Cervantes w gorzki, ironiczny sposób przedstawia ubóstwo, brutalność, niesprawiedliwość i upadek wartości w Hiszpanii „Złotego Wieku”.
↺Czy świat jest taki, jakim go widzimy (perspektywa Don Kichota), czy taki, jaki jest w rzeczywistości (perspektywa Sancza)?
↺Postać Don Kichota jest jednocześnie śmieszna i tragiczna, budzi śmiech i współczucie, co ukazuje złożoność ludzkiej kondycji.
↺Bohater walczy o wolność dla siebie (od nudy i bezsensu) i dla innych (np. galerników), często z katastrofalnym skutkiem, co podważa proste definicje dobra i zła.
↺Wędrówka jest osią fabularną powieści, stanowi pretekst do ukazania panoramy społeczeństwa i wewnętrznej przemiany bohaterów.
Szaleństwo Don Kichota jest głównym motorem akcji i źródłem komizmu, ale też narzędziem krytyki świata ludzi „normalnych”.
Realizowany w sposób parodystyczny i groteskowy, np. słynna „walka z wiatrakami”, która stała się uniwersalnym frazeologizmem.
Wyidealizowana, platoniczna miłość do Dulcynei jest parodią uczuć opisywanych w romansach rycerskich i motywacją do działania dla bohatera.
Książki są bezpośrednią przyczyną obłędu bohatera, a cała powieść jest refleksją nad relacją między fikcją a rzeczywistością (metatekstualność).
Najsłynniejszy symbol utworu, oznaczający urojone, wyimaginowane przeszkody i beznadziejną, z góry skazaną na porażkę walkę.
Chudy, stary koń, będący parodią wspaniałych rumaków rycerskich; symbolizuje upadek ideałów i niedostosowanie do brutalnej rzeczywistości.
Symbol subiektywnej interpretacji rzeczywistości i siły wyobraźni, która potrafi przemienić zwykły przedmiot w magiczny artefakt.
Powracające miejsce akcji, symbolizujące nieustanne zderzenie prozaicznej, brudnej rzeczywistości z poetycką iluzją bohatera.
Powieść jest palimpsestem, parodiującym konkretne romanse rycerskie (np. „Amadis z Walii”) i czerpiącym z tradycji powieści łotrzykowskiej oraz pasterskiej.