lektura szkolna
| Autor | Miguel de Cervantes Saavedra. |
| Rok wydania | Część I - 1605, Część II - 1615. |
| Gatunek literacki | Powieść społeczno-filozoficzna, parodia romansu rycerskiego, z elementami powieści łotrzykowskiej i romansu pasterskiego. |
| Epoka | Barok (hiszpański Złoty Wiek). |
| Tematyka | Zderzenie idealizmu z rzeczywistością, krytyka romansów rycerskich, natura szaleństwa, dwoistość ludzkiej natury (duch vs. materia), obraz społeczeństwa hiszpańskiego. |
| Kompozycja | Oparta na motywie wędrówki (trzy wyprawy bohatera), z zastosowaniem kompozycji szkatułkowej (wtrącone nowele). |
| Nowatorstwo | Uznawana za pierwszą nowożytną powieść europejską ze względu na psychologiczną głębię postaci i skomplikowaną, wielopoziomową narrację. |
Ubogi hidalgo Alonso Quijano, pod wpływem nałogowego czytania ksiąg rycerskich, postanawia zostać błędnym rycerzem i przybiera imię Don Kichot.
Wyrusza na pierwszą, samotną wyprawę, podczas której zostaje pasowany na rycerza przez oberżystę, którego bierze za kasztelana zamku.
Po powrocie do domu, jego przyjaciele (pleban i cyrulik) palą jego bibliotekę, a drzwi do niej zamurowują, by uleczyć go z szaleństwa.
Don Kichot organizuje drugą wyprawę, tym razem z giermkiem Sanczo Pansą, skuszonym obietnicą władzy nad własną wyspą.
Bohater przeżywa serię komicznych przygód, w których jego wyobraźnia zniekształca rzeczywistość: walczy z wiatrakami (olbrzymami) i stadami owiec (armiami).
W fabułę wplecione zostają historie poboczne, m.in. perypetie miłosne Kardenia i Luscindy oraz Doroty i Don Fernanda.
Przyjaciele organizują intrygę z udziałem Doroty (jako księżniczki Mikomikony), by podstępem sprowadzić Don Kichota do domu.
Miesiąc po powrocie Don Kichot, zachęcony przez Sancza i bakałarza Samsona Karrasko, wyrusza na trzecią wyprawę.
W drodze do Toboso Sanczo oszukuje pana, wmawiając mu, że napotkana wieśniaczka to jego dama serca, Dulcynea, zaklęta w brzydką chłopkę.
Samson Karrasko, w przebraniu Rycerza Zwierciadeł, próbuje pokonać Don Kichota i zmusić go do powrotu, lecz niespodziewanie przegrywa pojedynek.
Bohaterowie trafiają na dwór pary książęcej, która, znając ich przygody z książki, organizuje serię okrutnych żartów i mistyfikacji dla własnej rozrywki.
Sanczo Pansa zostaje na krótko gubernatorem fikcyjnej wyspy, co jest częścią dworskiej kpiny z naiwności bohaterów.
Cervantes wprowadza metatekstualny wątek fałszywej kontynuacji powieści (autorstwa Avellanedy), którą bohaterowie napotykają i krytykują jako kłamliwą.
Aby udowodnić fałsz nieautoryzowanej kontynuacji, Don Kichot zmienia plany i zamiast do Saragossy, udaje się do Barcelony.
W Barcelonie dochodzi do rewanżowego pojedynku z Samsonem Karrasko, tym razem przebranym za Rycerza Białego Księżyca.
Don Kichot ponosi druzgocącą klęskę i zostaje zmuszony do porzucenia rzemiosła rycerskiego na rok i powrotu do domu.
W drodze powrotnej spotykają postać z fałszywej książki, zmuszając ją do podpisania oświadczenia, że tamten utwór jest kłamstwem.
Po powrocie do rodzinnej wsi, Don Kichot zapada na śmiertelną chorobę.
W ostatnich chwilach życia odzyskuje zdrowy rozsądek, wyrzeka się ideałów rycerskich i umiera w spokoju jako Alonso Quijano.
W testamencie zabezpiecza majątkowo siostrzenicę, gospodynię i wiernego Sanczo Pansę, przestrzegając przed czytaniem romansów rycerskich.
Kieruje się sercem i wyobraźnią, co prowadzi do zniekształcania rzeczywistości (wiatraki jako olbrzymy, karczmy jako zamki).
Jego celem jest zdobycie sławy, walka z niesprawiedliwością i oddanie hołdu wyimaginowanej damie serca, Dulcynei z Toboso.
Charakteryzuje go ogromna odwaga i niezłomność w dążeniu do celu, mimo licznych porażek i upokorzeń.
Jego postawa dała początek pojęciu 'donkiszoteria' – symbolowi naiwnego idealizmu i walki z urojonymi wrogami.
Symbolizuje sferę ducha, idealizm, poświęcenie dla idei i tęsknotę za światem wzniosłych wartości.
Jego język jest archaiczny, pełen patosu i hiperboli, naśladujący styl ksiąg rycerskich.
kieruje się zdrowym rozsądkiem, pragmatyzmem i myśli o przyziemnych potrzebach.
Pełni rolę głosu rozsądku, twardo stąpa po ziemi i dostrzega rzeczywistość taką, jaka jest, próbując ostrzegać Don Kichota.
Mimo początkowej chciwości, wykazuje się niezwykłą wiernością i przywiązaniem do swojego pana, opatrując jego rany i wyciągając go z opresji.
Symbolizuje sferę materii, przyziemny realizm i chłopski pragmatyzm.
Jego język jest potoczny, rubaszny i pełen ludowych przysłów, co stanowi komiczny kontrast dla mowy Don Kichota.
Razem z Don Kichotem tworzy uniwersalny obraz ludzkiej natury, rozdartej między idealizmem a realizmem.
Przyjaciele Don Kichota, którzy troszczą się o niego i próbują go 'wyleczyć' z szaleństwa, paląc jego książki i organizując intrygi.
Bakałarz, który najpierw zachęca Don Kichota do wyprawy, a następnie w przebraniu rycerza staje z nim do walki, by zmusić go do powrotu.
Wyimaginowana dama serca Don Kichota, w rzeczywistości prosta wieśniaczka. Jest ucieleśnieniem rycerskiego ideału miłości dworskiej.
Bohaterowie wtrąconych nowel (kompozycja szkatułkowa), których perypetie miłosne splatają się z główną fabułą.
Arystokraci, którzy dla własnej rozrywki organizują serię okrutnych żartów i mistyfikacji, wykorzystując naiwność głównych bohaterów.
Główny temat powieści, ukazany przez konfrontację wyobrażeń Don Kichota z brutalną prozą życia.
↺Cervantes ośmiesza schematy i nierealistyczny świat średniowiecznych opowieści, które doprowadziły bohatera do obłędu.
↺Powieść stawia pytanie o granicę między szaleństwem a wiernością ideałom oraz o to, kto jest prawdziwym szaleńcem.
↺Wędrówka Don Kichota jest metaforą ludzkiego dążenia do realizacji wzniosłych celów, nawet jeśli wydają się niemożliwe.
↺Para Don Kichot-Sanczo Pansa symbolizuje wewnętrzne rozdarcie człowieka między sferą ducha (idealizm) a sferą materii (pragmatyzm).
↺Utwór bada, jak subiektywne postrzeganie świata kształtuje rzeczywistość i czy istnieje jedna, obiektywna prawda.
↺Starcie przestarzałego, rycerskiego kodeksu honorowego z realiami społeczeństwa hiszpańskiego na przełomie XVI i XVII wieku.
↺Powieść stanowi realistyczny portret różnych warstw społecznych – od zubożałej szlachty, przez chłopstwo, po arystokrację.
↺Cervantes obnaża absurdy systemu sprawiedliwości, okrucieństwo arystokracji (żarty księcia i księżnej) i ludzką obłudę.
↺Czy szlachetne intencje Don Kichota, który pragnie czynić dobro, usprawiedliwiają chaos i szkody, które nieumyślnie powoduje?
↺Relacja Don Kichota i Sanczo Pansy ewoluuje od stosunku pan-sługa do głębokiej, autentycznej więzi.
↺Utwór ukazuje potężny wpływ literatury na kształtowanie światopoglądu i postrzegania rzeczywistości.
↺Oś kompozycyjna powieści; podróż bohaterów jest nie tylko fizyczna, ale także duchowa, prowadząca do przemiany.
Centralny motyw, analizowany jako ucieczka od rzeczywistości, wierność ideałom, ale też jako choroba wymagająca 'leczenia'.
Ukazany w sposób parodystyczny jako 'walka z wiatrakami', symbolizuje daremny bój z urojonymi przeciwnikami lub przeciwnościami losu.
Księgi rycerskie są źródłem szaleństwa bohatera, a powieść jest metatekstualną refleksją nad naturą literatury.
Przedstawiony w formie wyidealizowanej, dworskiej miłości do Dulcynei oraz w bardziej realistycznych wątkach pobocznych.
Dynamiczna relacja między Don Kichotem a Sanczo Pansą, oparta na kontraście, ale ewoluująca w stronę wzajemnego szacunku.
Don Kichot żyje w świecie iluzji, a jego sen w jaskini Montesinosa zaciera granice między jawą a marzeniem.
Najsłynniejszy symbol donkiszoterii, oznaczający wyimaginowanych wrogów i bezsensowną, z góry przegraną walkę.
Symbolizują dwoistość ludzkiej natury – duszę (idealizm) i ciało (materializm), marzenie i rzeczywistość.
Stary, chudy koń Don Kichota, będący parodią szlachetnego rumaka rycerskiego i symbolem upadku ideałów.
Symbol idealnej, niedoścignionej miłości i piękna, które istnieje tylko w wyobraźni bohatera.
Zabieg polegający na wplataniu w główną fabułę odrębnych nowel; nawiązuje do tradycji literackich.
Powieść jest bezpośrednim nawiązaniem i jednocześnie krytyką popularnego w epoce gatunku.
Elementy tego gatunku widoczne są w realistycznym opisie nizin społecznych i sprycie niektórych postaci.