lektura szkolna
| Autor | Miguel de Cervantes Saavedra. |
| Rok wydania | Część I |
| Gatunek literacki | Powieść, parodia romansu rycerskiego, uznawana za pierwszą nowożytną powieść europejską. |
| Epoka literacka | Barok (hiszpański Złoty Wiek). |
| Najważniejsza tematyka | Zderzenie idealizmu z rzeczywistością, granice między szaleństwem a mądrością, krytyka literatury (romansów rycerskich), poszukiwanie heroizmu w prozaicznym świecie. |
| Kompozycja | Powieść szkatułkowa, zawierająca liczne wplecione nowele i opowieści. |
| Pojęcie kluczowe | Donkiszoteria |
Alonso Quijano, zubożały szlachcic, pod wpływem nałogowej lektury romansów rycerskich popada w obłęd i postanawia zostać błędnym rycerzem.
Przyjmuje imię Don Kichota z Manczy, swoją szkapę nazywa Rosynantem, a wieśniaczkę Aldonsę Lorenso idealizuje jako damę serca, Dulcyneę z Toboso.
Podczas pierwszej, samotnej wyprawy zostaje pasowany na rycerza przez karczmarza (którego bierze za kasztelana) i dotkliwie pobity wraca do domu.
Po powrocie przyjaciele – proboszcz i cyrulik – palą jego bibliotekę, by uleczyć go z szaleństwa, co jednak nie przynosi skutku.
Don Kichot wyrusza na drugą wyprawę, tym razem z giermkiem Sanczo Pansą, prostym chłopem skuszonym obietnicą rządzenia wyspą.
Dochodzi do słynnej walki z wiatrakami, które rycerz bierze za olbrzymy, oraz wielu innych przygód, w których iluzja zderza się z brutalną rzeczywistością.
Wyprawa kończy się, gdy przyjaciele zwabiają Don Kichota w pułapkę i w upokarzający sposób, zamkniętego w drewnianej klatce, odwożą go do domu.
Don Kichot i Sanczo Pansa wyruszają na trzecią wyprawę, a ich przygody są już znane w całej Hiszpanii dzięki publikacji pierwszej części powieści.
Bohaterowie często padają ofiarą okrutnych żartów i intryg ze strony arystokracji, która dla zabawy odgrywa sceny z romansów rycerskich.
Sanczo Pansa na krótko zostaje gubernatorem rzekomej „wyspy” Baratarii, co jest częścią dworskiej mistyfikacji, ale wykazuje się tam nieoczekiwaną mądrością.
Kulminacyjnym momentem jest klęska Don Kichota w pojedynku z Rycerzem Białego Księżyca (przebranym znajomym) na plaży w Barcelonie.
Zgodnie z warunkami przegranej, Don Kichot musi na rok porzucić rzemiosło rycerskie i wrócić do rodzinnej wsi.
Po powrocie do domu zapada na gorączkę, podczas której odzyskuje trzeźwość umysłu. Wyrzeka się rycerskich iluzji, spisuje testament i umiera jako Alonso Quijano.
Idealista, szlachetny, wytrwały, odważny, ale też naiwny, porywczy i podatny na megalomanię. Poza tematem rycerstwa potrafi być mędrcem głoszącym idee humanistyczne.
Pragnienie naśladowania bohaterów romansów rycerskich, walka ze złem i niesprawiedliwością, obrona pokrzywdzonych i zdobycie wiecznej sławy.
Protagonista, którego szaleństwo napędza akcję, tworząc sytuacje jednocześnie komiczne i tragiczne.
Postać dynamiczna; ewoluuje od szaleńca całkowicie pogrążonego w iluzji do człowieka, który przed śmiercią odzyskuje rozum i odrzuca swoje fantazje.
Uosobienie donkiszoterii – postawy idealistycznej, skazanej na porażkę w zderzeniu z rzeczywistością; symbol buntu przeciwko prozie życia i sile ludzkich marzeń.
Pragmatyczny, twardo stąpający po ziemi, prostoduszny, lojalny. Początkowo chciwy i naiwny, posługuje się ludową mądrością (przysłowia).
Chęć zysku i zdobycia obiecanej przez Don Kichota wyspy, na której mógłby rządzić i poprawić swój status materialny.
Giermek i towarzysz Don Kichota; pełni rolę komicznego kontrapunktu dla idealizmu pana i jest jego stałym łącznikiem z rzeczywistością.
Postać dynamiczna; przechodzi proces „kichotyzacji” – z czasem przejmuje część idealizmu i języka swojego pana, a jego lojalność staje się bezinteresowną przyjaźnią.
Reprezentuje materializm, chłopski spryt i zdrowy rozsądek; uosobienie przyziemnej, cielesnej strony ludzkiej natury.
Wysoka, silna dziewczyna o donośnym głosie, chętna do pracy i męskich zalotów – ucieleśnienie przyziemnego realizmu.
Uosobienie cnót, nieskazitelnego piękna i szlachetności; wyidealizowana dama serca, której rycerz ślubuje wierność.
Nigdy nie występuje osobiście; jest motorem działań Don Kichota, celem jego podróży i adresatką wszystkich bohaterskich czynów.
Reprezentuje nieosiągalny ideał, który nadaje sens egzystencji bohatera. Jej fizyczna nieobecność pozwala na podtrzymanie rycerskiej iluzji.
Zastąpienie arystokratki wieśniaczką jest kluczowym zabiegiem parodystycznym, ośmieszającym konwencje romansów rycerskich.
Przyjaciele Alonso Quijano, reprezentujący zdrowy rozsądek i troskę. Próbują „wyleczyć” go z obłędu, paląc jego książki i organizując intrygi.
Żona Sancza, uosobienie porzuconego, realnego świata obowiązków rodzinnych i codziennych trosk.
Pierwsza postać, która wchodzi w grę Don Kichota, dla żartu pasując go na rycerza. Reprezentuje otoczenie, które albo nie rozumie, albo wykorzystuje szaleństwo bohatera.
Arystokraci, którzy znając przygody Don Kichota z książki, dla własnej rozrywki urządzają okrutne mistyfikacje, czyniąc z bohaterów swoje marionetki.
Reprezentowany przez parę głównych bohaterów – marzyciela Don Kichota i pragmatyka Sanczo Pansę.
↺Powieść stawia pytanie, czy szaleństwo Don Kichota nie kryje w sobie głębszej mądrości i szlachetności, niedostępnej „normalnym” ludziom.
↺Utwór ukazuje potężny wpływ fikcji na postrzeganie świata i ludzkie decyzje, prowadzący do utraty kontaktu z rzeczywistością.
↺Cervantes parodiuje konwencje romansu rycerskiego, demaskując jego anachroniczność i oderwanie od realiów życia.
↺Don Kichot próbuje nadać swojemu życiu wyższy sens, uciekając od szarej codzienności w świat wielkich czynów i ideałów.
↺Powieść zaciera granice między tym, co realne, a tym, co wyobrażone, pokazując, że perspektywa kształtuje rzeczywistość.
↺Utwór przedstawia satyryczny obraz społeczeństwa hiszpańskiego przełomu XVI i XVII wieku, od zubożałej szlachty po chłopstwo i arystokrację.
↺Działania Don Kichota, mimo że podyktowane dobrymi chęciami, często przynoszą więcej szkody niż pożytku.
↺Bohater świadomie kreuje swoją tożsamość i los, buntując się przeciwko przypisanej mu roli zubożałego hidalgo.
↺Relacja Don Kichota i Sanczo Pansy ewoluuje od układu opartego na interesie do głębokiej, bezwarunkowej przyjaźni.
↺Zderzenie kodeksu rycerskiego (honor, odwaga, wierność damie) z wartościami pragmatycznymi (bezpieczeństwo, zysk, wygoda).
↺W drugiej części powieści Cervantes krytykuje arystokrację, która bawi się kosztem bohaterów, ukazując moralną pustkę elit.
↺Podróż jest ramą kompozycyjną powieści i przestrzenią dla przemiany bohaterów oraz konfrontacji ich postaw ze światem.
Szaleństwo Don Kichota jest głównym motorem fabuły; jest to szaleństwo „metodyczne”, wynikające z literackiej fascynacji, a nie choroby psychicznej.
Stał się uniwersalnym symbolem beznadziejnej, iluzorycznej walki z wyimaginowanym wrogiem lub niemożliwymi do przezwyciężenia przeszkodami.
Parodiowany poprzez postać Dulcynei – idealizowanej wieśniaczki, która zastępuje arystokratyczną damę serca.
Książki są źródłem szaleństwa bohatera, ale też powieść sama staje się tematem w drugiej części, zacierając granice między fikcją a rzeczywistością (metafikcja).
Centralny motyw, który Cervantes poddaje dekonstrukcji i parodii, ukazując jego nieprzystawalność do współczesnego świata.
Relacja Don Kichota i Sanczo Pansy jako archetypiczny przykład przyjaźni opartej na przeciwieństwach, które się uzupełniają.
Symbol walki z urojeniami, przeszkodami, które istnieją tylko w wyobraźni; synonim donkiszoterii.
Symbol upadku ideałów rycerskich; chuda szkapa udająca rumaka bojowego obrazuje kontrast między wzniosłymi aspiracjami a nędznymi realiami.
Symbol anachroniczności i nieprzystawalności rycerskiego etosu do rzeczywistości; rekwizyty tworzące komiczny wizerunek bohatera.
Stali się wzorcem dla wielu par bohaterów w literaturze i kulturze, opartych na kontraście (np. Sherlock Holmes i dr Watson).
Stanisław Wokulski bywa interpretowany jako polski Don Kichot, idealista walczący o miłość w świecie rządzonym przez pieniądz.
Podobnie jak Karusia, Don Kichot postrzega świat „sercem” i intuicją, w opozycji do „szkiełka i oka” mędrca (i Sanczo Pansy).