lektura szkolna
| Autor | Johann Wolfgang von Goethe, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli literatury niemieckiej. |
| Czas powstania | Dzieło pisane przez niemal całe życie autora; część I opublikowana w 1808 r., część II pośmiertnie w 1832 r. |
| Gatunek literacki | Dramat romantyczny, określany również jako dramat filozoficzny lub misterium. |
| Epoka literacka | Utwór synkretyczny, łączący cechy okresu burzy i naporu (Sturm und Drang), klasycyzmu weimarskiego oraz romantyzmu. |
| Najważniejsza tematyka | Dążenie do przekroczenia granic ludzkiego poznania, pakt z diabłem, natura dobra i zła, poszukiwanie sensu życia oraz tragiczna miłość. |
Prolog w teatrze: Dyskusja Dyrektora, Poety i Wesołka o naturze sztuki, ukazująca konflikt między komercją, sztuką wysoką a ludyczną rozrywką.
Prolog w niebie: Bóg zawiera z Mefistofelesem zakład o duszę uczonego Fausta, wierząc w fundamentalne dobro tkwiące w człowieku.
Pracownia Fausta (Noc): Rozczarowany ograniczonością nauki mędrzec planuje samobójstwo, od którego odwodzą go dźwięki wielkanocnych dzwonów, przypominające o dziecięcej wierze.
Przed bramą: Podczas spaceru Faust wyznaje Wagnerowi, że czuje w sobie wewnętrzną dychotomię („dwie dusze”), i zabiera do domu tajemniczego czarnego pudla.
Zawarcie paktu: Pudel przemienia się w Mefistofelesa. Faust podpisuje cyrograf własną krwią, obiecując oddać duszę, jeśli przeżyje chwilę absolutnego szczęścia i wypowie słowa: „Trwaj chwilo, o chwilo, jesteś piękną!”.
Odmłodzenie: W Kuchni Czarownicy Faust wypija magiczny eliksir, odzyskuje młodość i dostrzega w zwierciadle ideał kobiecego piękna.
Pierwsze spotkanie: Odmłodzony Faust spotyka na ulicy czternastoletnią, pobożną Małgorzatę i, owładnięty pożądaniem, rozkazuje Mefistofelesowi mu ją zdobyć.
Uwodzenie: Diabeł pomaga w zdobyciu dziewczyny, podrzucając jej szkatułki z klejnotami i aranżując spotkania przy pomocy sąsiadki, Marty.
Spirala grzechu: Małgorzata, namówiona przez Fausta, podaje matce środek nasenny, który okazuje się śmiertelną trucizną.
Ciąża i poczucie winy: Dziewczyna uświadamia sobie swój upadek moralny i fakt, że nosi w łonie dziecko Fausta, co pogrąża ją w rozpaczy.
Śmierć Walentego: Brat Małgorzaty, żołnierz Walenty, staje w obronie jej honoru i ginie w pojedynku z Faustem, przed śmiercią publicznie ją przeklinając.
Scena w katedrze: Dręczona przez Złego Ducha Małgorzata szuka pocieszenia w kościele, jednak złowieszczy śpiew chóru „Dies Irae” potęguje jej poczucie winy, doprowadzając do omdlenia.
Noc Walpurgii: Aby Faust zapomniał o Małgorzacie, Mefistofeles zabiera go w góry Harcu na sabat czarownic, gdzie ten oddaje się dzikiej zabawie.
Dzieciobójstwo: Faust dowiaduje się, że Małgorzata w poporodowym obłędzie utopiła ich dziecko, za co została wtrącona do lochu i skazana na śmierć.
Scena w więzieniu: Obłąkana Małgorzata odrzuca pomoc Fausta, rozpoznając w jego towarzyszu diabła. Zdaje się na sąd Boży, a głos z nieba ogłasza jej zbawienie.
Zakończenie części I: Mefistofeles porywa Fausta, a zakład o jego duszę pozostaje nierozstrzygnięty.
Dramat ukazuje konflikt między nieskończonymi aspiracjami umysłu a ograniczeniami ludzkiej natury i nauki empirycznej.
↺Ciągłe zmaganie się Fausta między dążeniem do wzniosłych idei a uleganiem ziemskim, zmysłowym pokusom.
↺Utwór stawia pytanie o rolę zła w boskim planie; Mefistofeles, dążąc do destrukcji, paradoksalnie przyczynia się do rozwoju Fausta.
↺Bóg jest utożsamiany z wszechświatem i naturą (np. w scenie z Duchem Ziemi), co jest typowe dla filozofii Goethego.
↺Ostatecznym sensem życia okazuje się nie bierna kontemplacja czy egoistyczne szczęście, ale aktywne działanie i praca dla dobra ludzkości.
↺Zdobyta wiedza nie daje szczęścia ani odpowiedzi na fundamentalne pytania, prowadząc do frustracji i rozpaczy.
↺Egoistyczne pożądanie i brak odpowiedzialności za drugiego człowieka prowadzą do zniszczenia niewinnej Małgorzaty i jej rodziny.
↺Obcowanie z absolutnym pięknem (Helena Trojańska) jest iluzoryczne i ostatecznie prowadzi do samotności.
↺Realizacja wielkich, utopijnych projektów dla dobra ogółu nieuchronnie wiąże się z krzywdą i ofiarami jednostek.
↺Dramat pokazuje, że człowiek w swoich dążeniach musi błądzić („W dążeniach swoich musi błądzić człowiek”), ale kluczem do ocalenia jest nieustanna walka i dążenie do wyższych celów.
↺Dążenie do wiedzy i władzy za cenę paktu z diabłem, symbol buntu przeciwko ludzkim ograniczeniom.
Podróż Fausta z Mefistofelesem jest jednocześnie podróżą w głąb siebie i drogą do duchowej przemiany.
Uczucie Fausta i Małgorzaty od początku skazane jest na klęskę i prowadzi do katastrofy.
Bunt przeciwko Bogu, ograniczeniom nauki i ludzkiej kondycji, charakterystyczny dla bohatera romantycznego.
Małgorzata ponosi tragiczną karę za swoje czyny, ale przez skruchę zyskuje zbawienie. Faust zmaga się z poczuciem winy przez cały utwór.
Scena ukazująca świat demoniczny, dzikie instynkty i próbę ucieczki od wyrzutów sumienia w hedonistycznej zabawie.
Symbolizuje ograniczenia wiedzy racjonalnej, izolację od życia i duchowe „więzienie” intelektu.
Symbol paktu, życia, ofiary i nieodwracalności podjętej decyzji.
Symbolizuje jej prostotę, codzienność, a po poznaniu Fausta – niepokój i zniszczony spokój wewnętrzny.
Symbol antycznego ideału piękna, klasycznej harmonii, ale też iluzoryczności sztuki.
Prolog w niebie jest aluzją do Księgi Hioba, gdzie również dochodzi do zakładu Boga z Szatanem o wierność człowieka.
Intermezzo „Złote gody Oberona i Tytanii” w scenie Nocy Walpurgii jest hołdem dla „Snu nocy letniej”.