lektura szkolna
| Autor | Zofia Nałkowska, jedna z czołowych pisarek dwudziestolecia międzywojennego. |
| Rok wydania | 1935 (w odcinkach w prasie, następnie w formie książkowej). |
| Gatunek literacki | Powieść psychologiczna, z elementami powieści społecznej i politycznej. |
| Epoka | Dwudziestolecie międzywojenne. |
| Najważniejsza tematyka | Problem granic (moralnych, społecznych, psychologicznych), analiza ludzkiej psychiki, krytyka nierówności społecznych w II RP. |
| Struktura | Innowacyjna kompozycja z inwersją czasową (rozpoczyna się od finału) i polifonią (wielogłosowością) narracji. |
Powieść rozpoczyna się od informacji o samobójstwie prezydenta Zenona Ziembiewicza i ataku Justyny Bogutówny.
Retrospekcja ukazuje młodość Zenona w Boleborzy, gdzie gardzi moralnością ojca, Waleriana, i jego romansami ze służbą („schemat boleborzański”).
Podczas studiów w Paryżu Zenon próbuje odciąć się od dziedzictwa, jednak z braku pieniędzy nawiązuje współpracę z Czechlińskim, pisząc artykuły dla gazety „Niwa”.
W czasie wakacji w Boleborzy Zenon nawiązuje romans z Justyną Bogutówną, córką kucharki, powielając znienawidzony wzorzec ojca.
Po powrocie do kraju odnawia znajomość z Elżbietą Biecką, w której był zakochany w młodości. Oboje wyznają sobie uczucia.
Zenon opowiada Elżbiecie o romansie z Justyną, przedstawiając go jako zamknięty rozdział i „kompleks boleborzański”.
Zenon obejmuje posadę redaktora „Niwy”, co wiąże się z koniecznością rezygnacji z radykalnych poglądów i służenia interesom Czechlińskiego.
Jednocześnie odnawia romans z Justyną, która po śmierci matki przyjechała do miasta. Tłumaczy to litością i pożądaniem.
Justyna zachodzi w ciążę. Zenon, przerażony perspektywą skandalu, daje jej pieniądze, sugerując aborcję.
Zenon wyznaje wszystko Elżbiecie, która początkowo zrywa zaręczyny i wyjeżdża do Warszawy, ale ostatecznie mu wybacza.
Para bierze ślub. Zenon, dzięki koneksjom rodzinnym Elżbiety, pnie się po szczeblach kariery i zostaje prezydentem miasta. Rodzi im się syn, Walerian.
Elżbieta, na prośbę Zenona, pomaga Justynie, załatwiając jej pracę. Ciężar opieki nad byłą kochanką spada na małżeństwo.
Stan psychiczny Justyny, dręczonej poczuciem winy po aborcji i kolejnych życiowych tragediach, gwałtownie się pogarsza. Popada w obłęd.
Jako prezydent, Zenon początkowo próbuje realizować prospołeczne reformy, ale kryzys gospodarczy i naciski polityczne niweczą jego plany.
W mieście wybuchają strajki robotnicze. Władze decydują o użyciu siły; padają strzały, są zabici i ranni. Odpowiedzialnością obarcza się Ziembiewicza.
Justyna w akcie zemsty wdziera się do gabinetu Zenona i oblewa mu twarz kwasem, pozbawiając go wzroku.
Zrujnowany politycznie, skompromitowany i ociemniały Zenon popełnia samobójstwo, strzelając sobie w usta.
Elżbieta wyjeżdża za granicę, zostawiając syna pod opieką teściowej, powielając tym samym los własnej matki.
Pytanie o to, jak daleko można się posunąć w kompromisach z własnym sumieniem. Zenon stopniowo przesuwa tę granicę, co prowadzi go do upadku.
↺Drastyczne podziały klasowe w II RP, uniemożliwiające porozumienie i awans. Symbolizowane przez kamienicę Kolichowskiej („co dla jednych jest podłogą, dla innych sufitem”).
↺Kres wytrzymałości ludzkiej psychiki na cierpienie i poczucie winy. Jej przekroczenie prowadzi Justynę do obłędu, a Zenona do samobójstwa.
↺Zderzenie subiektywnego postrzegania siebie (Zenon uważa się za uczciwego) z obiektywną oceną przez innych i skutkami własnych czynów.
↺Na ile człowiek jest zdeterminowany przez pochodzenie, biologię i środowisko („schemat boleborzański”), a na ile ponosi odpowiedzialność za swoje wybory?
↺Obraz hipokryzji i egoizmu wyższych sfer (ziemiaństwa, mieszczaństwa, inteligencji), które wykorzystują klasy niższe.
↺Młodzieńcze ideały Zenona o „uczciwym życiu” zostają brutalnie zweryfikowane przez konieczność zarobkowania i presję społeczną.
↺Zenon jest rozdarty między miłością do Elżbiety a fizycznym pożądaniem Justyny, co obnaża jego moralną słabość.
↺Jako prezydent, Zenon staje przed konfliktem między dążeniem do reform a koniecznością utrzymania władzy, co kończy się tragedią robotników.
↺Powieść jest panoramą społeczeństwa II RP, ukazującą napięcia między arystokracją, zubożałą szlachtą, mieszczaństwem a proletariatem.
↺Utwór demaskuje fasadowość państwa, które siłą tłumi protesty głodujących obywateli, chroniąc interesy najbogatszych.
↺Ukazany jako dramat społeczny i psychologiczny, wynikający z braku odpowiedzialności mężczyzny i braku wsparcia dla samotnej kobiety.
↺Droga Zenona od biednego studenta do prezydenta miasta, ukazana jako proces moralnej degradacji.
Relacja Zenon-Elżbieta-Justyna służy jako pretekst do analizy psychologicznej i społecznej, a nie jako banalny romans.
Przestrzeń zdegenerowana, symbolizująca upadek etosu ziemiańskiego, obłudę i powielanie destrukcyjnych schematów.
Prowincjonalne miasto jako mikrokosmos polskiego społeczeństwa, z jego konfliktami, hierarchią i ukrytą przemocą.
Desperacki akt Justyny (oblanie kwasem) jako ostateczna, tragiczna forma wymierzenia sprawiedliwości.
Zarówno niechciane dziecko Justyny, jak i syn Zenona, Walerian, stają się kluczowymi elementami dramatu bohaterów i ich moralnych wyborów.
Ostateczna ucieczka Zenona przed konsekwencjami swoich czynów, będąca przyznaniem się do całkowitej klęski życiowej.
Najważniejszy symbol w powieści. Jej struktura (piwnice, piętra) odzwierciedla hierarchię społeczną i brak komunikacji między klasami.
Symbol determinizmu biologicznego i społecznego; nieuchronne powielanie błędów rodziców, zwłaszcza w sferze moralności i relacji międzyludzkich.
Symbol moralnego upadku, hipokryzji i anachronicznego stylu życia zubożałej szlachty.
Symbol młodzieńczych ideałów, wolności intelektualnej i nadziei na inne, lepsze życie, które zostają utracone po powrocie do kraju.
Wieloznaczny symbol barier moralnych, społecznych, psychologicznych i filozoficznych, których przekroczenie prowadzi do katastrofy.
Ukazanie wpływu biologii i środowiska na los człowieka, drastyczne opisy biedy (los Jasi Gołąbskiej).
Analiza podświadomych motywacji, popędów i kompleksów bohaterów (zwłaszcza Zenona).