Dzieje Henryka Szlangbauma jako obraz relacji polsko-żydowskich
Losy Henryka Szlangbauma w „Lalce” stanowią literackie studium upadku pozytywistycznego hasła asymilacji Żydów. Bolesław Prus ukazuje tragiczną przemianę bohatera z polskiego patrioty i powstańca w bezwzględnego kapitalistę. Historia tej postaci demaskuje narastający w polskim społeczeństwie końca XIX wieku antysemityzm oraz wzajemną nieufność obu narodów.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Złudzenia młodości i próba integracji
Bolesław Prus w swojej powieści brutalnie weryfikuje pozytywistyczneEpoka literacka po upadku powstania styczniowego, promująca m.in. pracę u podstaw i asymilację mniejszości. hasło asymilacji ŻydówPostulat włączenia mniejszości żydowskiej do polskiego społeczeństwa poprzez przyjęcie polskiej kultury i języka.. Pokazuje, że w realiach dziewiętnastowiecznej Warszawy integracja obu narodów pozostaje w sferze marzeń. Najlepszym dowodem tej porażki są dzieje Henryka Szlangbauma. W młodości bohater ten był gorącym patriotą. Za udział w powstaniu styczniowymZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku, w którym ramię w ramię walczyli Polacy i zasymilowani Żydzi. zapłacił zsyłką na Syberię. Po powrocie do kraju pragnął wtopić się w polskie społeczeństwo. Zmienił nawet nazwisko na brzmiące z polska – Szlangowski. Jego wysiłki zderzyły się jednak z murem uprzedzeń.
Ostracyzm w sklepie Wokulskiego
Polskie mieszczaństwo odrzuciło Szlangbauma. Zamiast akceptacji spotkał go ostracyzmWykluczenie z grupy społecznej, bojkot towarzyski. i codzienne upokorzenia. Doskonałym obrazem tych relacji jest sytuacja w sklepie Stanisława Wokulskiego. Kiedy zdesperowany Henryk prosi dawnego znajomego o pracę, przyznaje wprost, że bał się przyjść wcześniej z obawy przed łatką „Żyda, który wszędzie się wkręci”. Wokulski zatrudnia go bez wahania z pensją półtora tysiąca rubli rocznie. Reakcja polskich subiektów jest jednak natychmiastowa i pełna jadu. Lisiecki głośno narzeka na zapach czosnku i rzuca złośliwe komentarze do Klejna:
Jak te kanalie Żydy cisną się na Krakowskie Przedmieście! Nie mógłby to parch, jeden z drugim, pilnować się Nalewek albo Świętojerskiej?
Szlangbaum znosi te obelgi w milczeniu. Drgają mu jedynie zaczerwienione powieki. NalewkiGłówna ulica dawnej dzielnicy żydowskiej w Warszawie, symbolizująca izolację tej społeczności., o których wspomina Lisiecki, to symboliczna granica oddzielająca świat żydowski od polskiego.
Dylemat mechesa
Jedynym obrońcą Henryka w sklepie jest Ignacy Rzecki. Stary subiekt patrzy na świat przez pryzmat romantycznych ideałów i nie potrafi zrozumieć powszechnej nienawiści. Uważa Szlangbauma za porządnego obywatela, którego jedynym „nieszczęściem” jest bycie starozakonnym. Rzecki pyta wprost, dlaczego Henryk po prostu się nie ochrzci. Odpowiedź Szlangbauma to jedna z najgorzkniejszych diagnoz społecznych w całej powieści:
Zrobiłbym to przed laty, ale nie dziś. Dziś zrozumiałem, że jako Żyd jestem tylko nienawistny dla chrześcijan, a jako meches byłbym wstrętny i dla chrześcijan, i dla Żydów.
Słowo mechesPogardliwe określenie Żyda, który przeszedł na chrześcijaństwo (przechrzta). oznaczało w tamtych czasach zdrajcę dla własnego narodu, a dla Polaków i tak pozostawało synonimem obcego. Zaszczuty Henryk podsumowuje swoją sytuację krótko: „Trzeba przecie z kimś żyć”.
Bolesław Prus początkowo sam gorąco popierał ideę asymilacji. Z czasem jednak, obserwując narastające konflikty ekonomiczne i falę antysemityzmu w latach 80. XIX wieku, zrewidował swoje poglądy. „Lalka” jest zapisem tego rozczarowania – autor pokazuje, że programy społeczne rozbijają się o mur ludzkiej niechęci i uprzedzeń.
Narodziny bezwzględnego kapitalisty
Odrzucony przez Polaków Szlangbaum wraca do korzeni. Odrzuca maskę „Szlangowskiego” i staje się z powrotem Szlangbaumem. Znika dawny patriota marzący o naprawie świata. Jego miejsce zajmuje bezwzględny, cyniczny dorobkiewicz. W finale powieści to właśnie on przejmuje sklep i majątek Wokulskiego. Zmiana jest radykalna. Nowy właściciel staje się arogancki i podejrzliwy. Posuwa się nawet do tego, że każe śledzić Rzeckiego, posądzając uczciwego starca o wynoszenie towarów.
Społeczeństwo, które najpierw zepchnęło go na margines, ostatecznie samo wykreowało w nim bezdusznego lichwiarza. Dopiero gdy Henryk zdobywa potężny majątek, warszawska elita zaczyna go tolerować. Pieniądz okazuje się jedyną skuteczną przepustką na salony. Podobne rozczarowanie wykluczeniem spotkało zresztą samego Wokulskiego, który nie mógł znaleźć dla siebie miejsca ani wśród arystokracji, ani wśród kupców.
Pamiętnik Rzeckiego a rosnący antysemityzm
Proces psucia się relacji polsko-żydowskich wnikliwie rejestruje Rzecki w swoim pamiętniku. Stary subiekt z niepokojem obserwuje rosnącą siłę żydowskiej burżuazji i jednoczesną frustrację polskiego mieszczaństwa. Zauważa, że Żydzi solidarnie trzymają się razem i potrafią niszczyć konkurencję. Z drugiej strony widzi prymitywny antysemityzmPostawa wyrażająca uprzedzenie, niechęć lub wrogość wobec Żydów. Polaków, którzy potrafią jedynie narzekać, że „pieniądze zalatują cebulą”. Rzecki przewiduje nadchodzący konflikt:
Z tymi Żydami to może być kiedyś głupia awantura. Tak nas duszą, tak nas ze wszystkich miejsc wysadzają, tak nas wykupują, że trudno poradzić z nimi. Już my ich nie przeszachrujemy, to darmo, ale jak przyjdzie na gołe łby i pięści, zobaczymy, kto kogo przetrzyma.
Koniec XIX wieku w „Lalce” zamyka epokę złudzeń. Wzajemna nieufność doprowadza do całkowitej izolacji obu grup. Prus udowadnia, że bez woli pojednania po obu stronach, żadne wielkie idee nie mają szans na realizację.