Powstanie styczniowe w Lalce
Bolesław Prus w „Lalce” ukazuje wpływ powstania styczniowego na polskie społeczeństwo, posługując się językiem ezopowym ze względu na carską cenzurę. Wydarzenia z 1863 roku stanowią kluczowy punkt zwrotny w biografii Stanisława Wokulskiego oraz kształtują poglądy całego pokolenia. Powieść rejestruje zarówno przedpowstańczy entuzjazm konspiratorów, jak i późniejsze rozczarowanie po klęsce narodowego zrywu.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
W cieniu carskiej cenzury
Wybuch powstania styczniowego 22 stycznia 1863 roku zapoczątkował najdłuższy i najbardziej krwawy zryw niepodległościowy w historii Polski. Walki objęły Królestwo Polskie, Litwę, Białoruś oraz część Ukrainy. Brak odpowiedniego uzbrojenia i wyszkolenia z góry skazywał partyzantów na porażkę, jednak walczącym nie brakowało determinacji.
Artur Grottger, Bitwa, 1863r.
„Lalka” powstawała w epoce surowych represji. Bolesław Prus nie mógł pisać o walce zbrojnej wprost. Zastosował język ezopowySposób formułowania wypowiedzi tak, aby ukryć jej właściwy sens przed cenzurą, czytelny tylko dla wtajemniczonych., nazywając powstanie „burzą” lub „wydarzeniami politycznymi”. Mimo tych ograniczeń, echa roku 1863 przenikają całą strukturę powieści.
Konspiracja w Warszawie
Szczątkowe, ale niezwykle sugestywne informacje o nastrojach przedpowstańczych odnajdujemy w Pamiętniku starego subiektaRównoległa do głównej narracja w „Lalce”, prowadzona w pierwszej osobie przez Ignacego Rzeckiego.. Ignacy Rzecki doskonale pamięta gorączkową atmosferę panującą w stolicy tuż przed wybuchem walk:
Zdawało mi się, że w Warszawie jest ciaśniej i że wszyscy są odurzeni. Co godzinę oczekiwałem jakiejś niespodzianki, lecz mimo to wszyscy mieliśmy doskonały humor i głowy pełne projektów.
Subiekt wspomina również tajne spotkania konspiracyjne, w których brał udział młody Stanisław Wokulski:
Pewnego razu zaprosił Machalski mnie i Wokulskiego do siebie na wieczór. Poszliśmy tam dobrze po dziewiątej i gdzież by, jeżeli nie do jego ulubionej piwnicy, w której przy migotaniu trzech łojowych świeczek zobaczyłem kilkanaście osób, a między nimi pana Leona. Nigdy chyba nie zapomnę gromady tych, po największej części młodych twarzy, które ukazywały się na tle czarnych ścian piwnicy, wyglądały spoza okutych beczek albo rozpływały się w ciemności.
Wspomniany w cytacie „pan Leon” to Leon Głowacki – starszy brat Bolesława Prusa (Aleksandra Głowackiego). Leon był jednym z radykalnych działaczy stronnictwa „Czerwonych” i organizatorem życia konspiracyjnego. Sam Prus również walczył w powstaniu styczniowym, gdzie został ranny i trafił do rosyjskiej niewoli.
Powstańcza przeszłość Wokulskiego
Stanisław Wokulski porzucił studia w Szkole Głównej, aby dołączyć do walczących. Rzecki kwituje to krótko, stwierdzając, że „dowiósł swego patriotyzmu nie tylko językiem”. Konsekwencją tej decyzji była zsyłkaPrzymusowe przesiedlenie w głąb Rosji (często na Syberię), połączone z ciężką pracą fizyczną. na Syberię.
Nareszcie pewnego dnia Stach Wokulski całkiem zniknął mi z oczu. Dopiero we dwa lata napisał do mnie list z Irkucka prosząc, abym mu przysłał jego książki.
Pobyt w Irkucku całkowicie odmienił głównego bohatera. Zamiast załamać się w trudnych warunkach, Wokulski zdobył uznanie tamtejszych towarzystw naukowych i nawiązał cenne kontakty handlowe. To właśnie na zesłaniu poznał rosyjskiego kupca Suzina, z którym po latach ubił gigantyczny majątek na dostawach dla wojska.
Wokulski nie był jedyną postacią z powstańczą kartą. W walkach brał udział również stary Henryk Szlangbaum, który za swój patriotyzm zapłacił zesłaniem na Syberię. Z kolei doktor Michał Szuman, choć sam nie walczył, boleśnie odczuł skutki popowstańczych represji i utraty złudzeń, co doprowadziło go do próby samobójczej.
Koniec romantycznych iluzji
Upadek powstania styczniowego zmusił Polaków do życia z piętnem kolejnej klęski. Fala prześladowań, konfiskat majątków i masowych zsyłek brutalnie zweryfikowała romantyczne hasła nawołujące do walki zbrojnej. Społeczeństwo odrzuciło ideę krwawej ofiary na rzecz nowych, pozytywistycznych wartości – pracy u podstaw i rozwoju gospodarczego. Biografia Wokulskiego, który z romantycznego spiskowca zmienia się w trzeźwo myślącego kapitalistę, jest najpełniejszym literackim obrazem tej pokoleniowej transformacji.