Lalka Bolesława Prusa – motywy literackie

1. Motyw pracy

Motyw pracy realizuje się w powieści poprzez różne modele zaangażowania. Stanisław Wokulski traktuje pracę jako narzędzie do osiągnięcia celu. Zdobył ogromny majątek na dostawach wojskowych w Bułgarii, aby zaimponować ukochanej kobiecie. Głęboko wierzy, że to właśnie tytaniczny wysiłek i pomnażanie kapitału otworzą mu drzwi do wyższych sfer.

Zupełnie inne podejście prezentuje Ignacy Rzecki. Dla starego subiekta codzienne obowiązki w sklepie stały się życiową filozofią i sensem istnienia. Prus wplata w fabułę również pozytywistyczne hasło pracy u podstawPozytywistyczny postulat edukowania i podnoszenia poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych.. Wokulski pomaga stanąć na nogi rzemieślnikowi Węgiełkowi, a także prostytutce Mariannie i wozakowi Wysockiemu. Arystokracja z kolei angażuje się w powierzchowne akcje charytatywne, takie jak wielkanocna kwesta u grobów, co narrator ukazuje z wyraźną ironią.

2. Motyw miłości

Osią fabularną utworu jest destrukcyjne uczucie Wokulskiego do Izabeli Łęckiej. Kupiec podporządkowuje całe swoje życie zdobyciu próżnej arystokratki. Pomnaża majątek, uczy się angielskiego i wkracza na salony. Kobieta pozostaje jednak zimna i wyrachowana. Wokulski oskarża o swoje cierpienie romantyczną literaturęEpoka literacka kładąca nacisk na uczucia, indywidualizm i bunt, często idealizująca nieszczęśliwą miłość., a w szczególności poezję Adama Mickiewicza:

„(…) Dobrze ci tak! tam twoje miejsce... – myślał Wokulski. – Bo któż to miłość przedstawiał mi jako świętą tajemnicę? Kto nauczył mnie gardzić codziennymi kobietami, a szukać niepochwytnego ideału?... Miłość jest radością świata, słońcem życia, wesołą melodią w pustyni a ty co z niej zrobiłeś? (…)”

W powieści pojawiają się także inne odcienie miłości. Ignacy Rzecki skrycie i bezinteresownie kocha Helenę Stawską. Wie jednak, że nie ma u niej szans, dlatego próbuje zeswatać młodą wdowę ze swoim przyjacielem, Stachem. Z kolei historia Prezesowej Zasławskiej i stryja Wokulskiego (również Stanisława) to echo dawnego, niespełnionego uczucia. Zostali rozdzieleni przez różnice stanowe, a symbolem ich tragicznej miłości pozostaje wyryty napis na kamieniu w Zasławku.

3. Motyw miasta

Prus stworzył niezwykle wierny, topograficzny obraz Warszawy. Czytelnicy do dziś mogą spacerować śladami bohaterów, mijając kamienice, w których mieszkali Wokulski czy Rzecki. Powieść ukazuje pełen przekrój społeczny stolicy. Obok bogatych salonów arystokracji widzimy nędzę PowiślaBiedna, zaniedbana dzielnica Warszawy, której naturalistyczny opis w powieści demaskuje nędzę najniższych warstw., gdzie ludzie żyją w skrajnym ubóstwie.

Kontrastem dla Warszawy jest Paryż. Wokulski zachwyca się stolicą Francji, widząc w niej triumf ludzkiej myśli i logiki. Miasto to, ukazane tuż po wielkiej przebudowieGigantyczna modernizacja miasta przeprowadzona przez barona Haussmanna w II połowie XIX wieku, wprowadzająca szerokie bulwary i nowoczesną infrastrukturę., imponuje szerokimi alejami rozchodzącymi się gwiaździście od centrum. Paryż symbolizuje postęp, naukę i racjonalny porządek, którego brakuje w polskiej rzeczywistości.

4. Motyw tęsknoty

Tęsknota towarzyszy Wokulskiemu niemal na każdym kroku. Podczas pobytu w Bułgarii bohater odczuwa podwójny brak. Z jednej strony brakuje mu ojczyzny, z drugiej – Izabeli Łęckiej. To właśnie obsesyjna myśl o arystokratce napędza go do błyskawicznego pomnażania kapitału. Tęsknota działa na niego dwojako: daje mu nadludzką siłę do działania w interesach, ale jednocześnie wyniszcza go psychicznie, odbierając wewnętrzny spokój.

5. Motyw podróży

Stanisław Wokulski to bohater w ciągłym ruchu. Jego pierwsza wielka podróż miała charakter przymusowy – była to zsyłka na Syberię za udział w powstaniu styczniowymZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku. Udział w nim ukształtował romantyczną część natury Wokulskiego.. Kolejne wyjazdy dyktuje już miłość. Wyprawa do Bułgarii przynosi mu fortunę. Ucieczka do Paryża ma być lekarstwem na złamane serce, jednak nie przynosi ukojenia. Wyjazd do Zasławka to z kolei próba ponownego zbliżenia się do Izabeli.

Najbardziej dramatyczna okazuje się podróż pociągiem do Krakowa. Wokulski podsłuchuje w przedziale flirt Izabeli ze Starskim w języku angielskim. Zrozpaczony wysiada w Skierniewicach i próbuje popełnić samobójstwo pod kołami pociągu. Całe życie bohatera to w istocie droga wyznaczana przez zgubne uczucie.

6. Motyw domu

Przestrzenie mieszkalne w „Lalce” odzwierciedlają charaktery i sytuację życiową bohaterów. Skromny pokoik Rzeckiego to azyl pełen pamiątek, w którym stary subiekt pielęgnuje pamięć o ojcu i kulcie Napoleona. Z kolei mieszkanie Tomasza Łęckiego to fasada bogactwa – luksusowy salon, który z powodu bankructwa rodziny nieuchronnie popada w ruinę.

Zupełnie inną atmosferę ma majątek Prezesowej w Zasławku. To miejsce gościnne, harmonijne i dobrze zarządzane, przypominające mityczne SoplicowoWyidealizowany, harmonijny dwór szlachecki znany z „Pana Tadeusza” Adama Mickiewicza.. Na drugim biegunie znajduje się paryska pracownia profesora Geista. To surowe laboratorium, pozbawione wygód, w którym liczy się wyłącznie nauka i dążenie do wynalezienia metalu lżejszego od powietrza.

7. Motyw samotności

Wokulski, mimo że obraca się wśród ludzi interesu i arystokracji, pozostaje głęboko wyobcowany. Jako indywidualistaCzłowiek poczuwający się do niezależności, często wyobcowany z otoczenia, działający według własnych zasad. o romantycznej duszy uwięzionej w ciele pozytywisty, nie potrafi znaleźć zrozumienia u innych. Swoje problemy dusi w sobie, a nieodwzajemniona miłość do Łęckiej tylko pogłębia jego izolację.

Samotność dotyka również Ignacego Rzeckiego. Stary subiektDawne określenie sprzedawcy sklepowego, pracownika handlu. żyje w świecie własnych wspomnień i złudzeń politycznych. Choć przywykł do swojego kawalerskiego stanu, jego pamiętnik zdradza głęboką potrzebę bliskości i melancholię człowieka odstającego od nowoczesnego świata.

8. Motyw przyjaźni

Relacja Wokulskiego i Rzeckiego to najjaśniejszy punkt w brutalnym świecie interesów. Mimo różnicy wieku i temperamentów, łączy ich bezwarunkowa lojalność. Rzecki dba o sklep pod nieobecność przyjaciela i szczerze martwi się o jego los. Jego największym marzeniem jest szczęśliwe małżeństwo Stacha z Heleną Stawską.

Wokulski odwzajemnia tę troskę w dyskretny sposób. Kiedy kupuje kamienicę Łęckich, urządza w niej nowe mieszkanie dla Rzeckiego. Dba o to, by układ mebli i każdy detal wyglądały dokładnie tak samo, jak w starym pokoju subiekta. Rozumie, jak ważne dla starszego pana są jego przyzwyczajenia i poczucie bezpieczeństwa.

9. Motyw patriotyzmu

Prus ukazuje dwa różne oblicza walki o ojczyznę. Ignacy Rzecki to romantyczny idealista i bonapartysta. W młodości walczył o wolność podczas Wiosny LudówSeria zrywów rewolucyjnych i narodowych w Europie (1848–1849). Rzecki walczył w powstaniu węgierskim. na Węgrzech. Do końca życia wierzy, że ród Napoleonów przyniesie Polsce niepodległość.

Stanisław Wokulski reprezentuje młodsze pokolenie. Zaryzykował życie w powstaniu styczniowym, za co zapłacił latami katorgi na Syberii. Obaj bohaterowie kochają swój kraj, choć Wokulski, jako trzeźwy obserwator, dostrzega wady polskiego społeczeństwa: bierność, zawiść i brak szacunku do pracy.

10. Motyw cierpienia

Cierpienie w „Lalce” ma przede wszystkim wymiar psychologiczny. Wokulski przeżywa katusze z powodu chłodu i lekceważenia ze strony Izabeli. Kobieta bez skrępowania flirtuje w jego obecności ze Starskim czy włoskim aktorem Rossim. Kupiec widzi jej wady, a jednak nie potrafi się od niej uwolnić. Jego wewnętrzne rozdarcie między racjonalnym umysłem a romantycznym sercem prowadzi go na skraj załamania nerwowego i ostatecznie do próby samobójczej.

11. Motyw lalki

Tytułowy motyw można interpretować na kilku płaszczyznach. W warstwie dosłownej odnosi się do procesu o kradzież zabawki. Baronowa Krzeszowska oskarża Helenę Stawską o przywłaszczenie lalki należącej niegdyś do jej zmarłej córki. W sądzie wychodzi jednak na jaw, że to służąca baronowej stłukła oryginalną zabawkę i ukryła skorupy na strychu, a Stawska po prostu kupiła swojej córce identyczną w sklepie Wokulskiego.

Wymiar symboliczny motywu ujawnia się w scenach z Rzeckim. Stary subiekt nakręca mechaniczne zabawki w witrynie sklepowej, przypominając demiurgaW filozofii starożytnej stwórca świata. Tu: metafora kogoś pociągającego za sznurki, reżysera ludzkich losów.. Patrząc na ich bezsensowny ruch, snuje refleksję o theatrum mundiMotyw teatru świata, w którym ludzie są jedynie marionetkami odgrywającymi z góry narzucone role, pozbawionymi wolnej woli. – świecie, w którym ludzie są tylko bezwolnymi marionetkami pociąganymi za sznurki przez ślepy los. Wreszcie, potoczne określenie „lalka” idealnie pasuje do Izabeli Łęckiej – kobiety pięknej z zewnątrz, ale pustej, sztucznej i pozbawionej głębszych uczuć.

12. Motyw idealizmu i rozczarowania

Prus zderza ze sobą trzy pokolenia idealistów. Ignacy Rzecki to romantyk i bonapartystaZwolennik polityki i legendy Napoleona Bonaparte oraz jego następców., wierzący w zbawczą misję rodu Napoleonów. Wokulski łączy w sobie cechy dwóch epok: ma duszę romantyka, ale działa metodami pozytywisty. Julian Ochocki reprezentuje wiarę w naukę i postęp technologiczny.

Rzeczywistość brutalnie weryfikuje ich marzenia. Rzecki umiera w poczuciu klęski swoich politycznych wizji. Wokulski ponosi porażkę w miłości i próbach zasypania przepaści między klasami. Ochocki musi opuścić kraj, by móc kontynuować badania. Żaden z tych ideałów nie przetrwał konfrontacji z polskim piekiełkiem społecznym.

13. Motyw awansu społecznego

Wokulski własną pracą awansuje z chłopca na posyłki w winiarni u Hopfera do pierwszej ligi warszawskiego handlu. Zdobywa ogromny majątek podczas wojny rosyjsko-tureckiejKonflikt zbrojny z lat 1877–1878, na którym Wokulski dorobił się ogromnego majątku jako dostawca wojskowy.. Sukces finansowy nie oznacza jednak awansu społecznego.

Arystokracja traktuje go z góry, tolerując jego obecność wyłącznie ze względu na pieniądze. Mieszczaństwo patrzy na niego z zawiścią. Sceny z warszawskich salonów bezlitośnie obnażają te podziały. Ruchliwość społeczna w XIX-wiecznej Polsce okazuje się fikcją. Niewidzialne granice stanowe blokują rozwój wybitnych jednostek.

14. Motyw pieniędzy i handlu

Sklep galanteryjny przy Krakowskim Przedmieściu to centrum wydarzeń, ale pieniądz rządzi całym światem przedstawionym. Wokulski gromadzi kapitał wyłącznie po to, by kupić sobie wstęp do świata Izabeli. Arystokracja gardzi pracą zarobkową, a jednocześnie bez skrupułów żeruje na majątku kupca.

Tomasz Łęcki przyjmuje pożyczki, których nie zamierza oddać. Prus obnaża powszechną hipokryzję. W XIX-wiecznej Warszawie wszystko ma swoją cenę. Miłość, szacunek i pozycję towarzyską można wycenić i kupić.

15. Motyw samobójstwa i śmierci

Finał losów głównego bohatera pozostaje otwarty. Wokulski znika po wybuchu w ruinach zamku w Zasławku. Wcześniej kilkakrotnie ociera się o śmierć. Po odkryciu zdrady Izabeli w pociągu, próbuje rzucić się pod koła na stacji w Skierniewicach, ale w ostatniej chwili ratuje go dróżnik Wysocki.

Myśli samobójcze towarzyszą mu w momentach największego kryzysu. Śmierć dotyka także Rzeckiego, który odchodzi w poczuciu całkowitego osamotnienia i niezrozumienia. Prus pyta o sens egzystencji jednostek wybitnych, które nie potrafią odnaleźć swojego miejsca w skostniałym społeczeństwie.

16. Motyw nauki i postępu

Wokulski w młodości pasjonował się nauką, a praca w sklepie i zesłanie na Syberię przerwały jego karierę akademicką. Julian Ochocki uosabia czysty głód wiedzy. Marzy o skonstruowaniu maszyny latającej, odrzucając salonowe intrygi. W Paryżu Wokulski poznaje Geista, genialnego chemika pracującego nad metalem lżejszym od powietrzaUtopijny wynalazek profesora Geista, symbolizujący nieograniczone możliwości nauki i postępu technologicznego..

Polskie społeczeństwo nie rozumie i nie wspiera takich jednostek. Ochocki musi wyemigrować, by rozwijać swoje badania. Prus stawia gorzką diagnozę: kraj uwięziony w kulcie przeszłości wypycha z siebie ludzi zdolnych zbudować nowoczesność.