Historia w Lalce
Powieść Bolesława Prusa osadzona jest w konkretnych realiach politycznych XIX wieku, a wielka historia bezpośrednio kształtuje losy głównych bohaterów. Głównym nośnikiem pamięci o przeszłości jest Ignacy Rzecki, który w swoim pamiętniku opisuje Wiosnę Ludów i snuje bonapartystowskie wizje. Z kolei biografia Stanisława Wokulskiego nierozerwalnie wiąże się z doświadczeniem powstania styczniowego oraz wojną rosyjsko-turecką.
Autor: Marta Rogalska
Czas czytania: 3 min
Wydarzenia historyczne w Lalce poznajemy przede wszystkim dzięki zapiskom Ignacego Rzeckiego. Stary subiekt w swoim pamiętniku nie tylko relacjonuje przeszłość, ale też na bieżąco komentuje ówczesną sytuację polityczną w Europie. Rzecki patrzy na świat przez pryzmat własnej, naiwnej historiozofiiFilozofia historii, poszukiwanie ogólnego sensu, celu i praw rządzących dziejami ludzkości.. Głęboko wierzy, że ród Bonaparte poprowadzi uciśnione narody do upragnionego wyzwolenia. Taka postawa ma ogromne znaczenie psychologiczne dla pokolenia Polaków żyjących w realiach 1878 roku.
Wiosna Ludów
Wiosna Ludów z 1848 roku ukształtowała młodość Rzeckiego. Na Węgrzech rewolucja przybrała formę zbrojnego zrywu narodowowyzwoleńczegoZbrojne wystąpienie narodu mające na celu odzyskanie niepodległości i zrzucenie obcej władzy., w którym masowo brali udział Polacy. Oddziałami dowodził generał Józef Bem. Powstańców z różnych krajów łączyły wspólne hasła braterstwa, równości i wolności.
Polacy wierzyli, że pomoc Węgrom to pierwszy krok do odzyskania własnej niepodległości. Nadzieje te podzielał Rzecki oraz jego przyjaciel, August Katz. Kiedy powstanie upadło, Katz nie potrafił znieść goryczy porażki i popełnił samobójstwo. Rzecki natomiast do końca życia pozostał wierny swoim młodzieńczym ideałom. Rok 1848 wspomina jako najpiękniejszy i najbardziej heroiczny okres swojego życia.
Wojna rosyjsko-turecka
Kolejnym tłem historycznym powieści jest wojna rosyjsko-turecka o wpływy na Bałkanach, toczona w latach 1877–1878. Działania zbrojne obejmowały głównie terytorium dzisiejszej Bułgarii. To właśnie tam wyjeżdża Stanisław Wokulski, aby pomnożyć swój majątek na dostawach dla rosyjskiego wojska.
Konflikt zakończył się zwycięstwem Rosji. Przyniósł on zaspokojenie dążeń niepodległościowych Rumunii, Serbii i Czarnogóry oraz doprowadził do utworzenia Księstwa Bułgarskiego, które wcześniej było lennem tureckimTerytorium zależne od silniejszego państwa (suwerena), zachowujące jednak pewną autonomię wewnętrzną.. Wokulski wraca do Warszawy z ogromną fortuną, co staje się punktem wyjścia dla głównej osi fabularnej Lalki.
Powstanie styczniowe
Najbardziej przemilczanym, a zarazem formującym wydarzeniem w biografii Wokulskiego jest powstanie styczniowe z 1863 roku. Bolesław Prus musiał pisać o nim, stosując mowę ezopowąSposób formułowania wypowiedzi pełen niedomówień, aluzji i symboli, stosowany w celu ominięcia cenzury.. Carska cenzura nigdy nie dopuściłaby do druku otwartej pochwały zbrojnego buntu przeciwko Rosji.
Zamiast opisywać walki, autor skupia się na nastrojach społecznych. Rzecki w swoim pamiętniku oddaje gorączkową atmosferę tamtych dni:
Zdawało mi się, że w Warszawie jest ciaśniej i że wszyscy są odurzeni. Co godzinę oczekiwałem jakiejś niespodzianki, lecz mimo to wszyscy mieliśmy doskonały humor i głowy pełne projektów.
Udział w powstaniu to heroiczny epizod w życiu Wokulskiego. Za swoją patriotyczną postawę zapłacił wysoką cenę – został aresztowany i zesłany na Syberię, do Irkucka.
Bolesław Prus sam brał udział w powstaniu styczniowym jako szesnastoletni chłopak. Został ranny w bitwie pod Białkami, a następnie trafił do rosyjskiej niewoli. Jego własne, bolesne doświadczenia wojenne sprawiły, że w późniejszej twórczości odrzucił romantyczny kult zbrojnej walki na rzecz pozytywistycznej pracy u podstaw.
Inne wydarzenia historyczne
Tło polityczne Lalki jest niezwykle gęste i aktualne dla pierwszych czytelników powieści. Rzecki z wypiekami na twarzy śledzi doniesienia z europejskich gazet. Zapisuje informacje o zamachu na cesarza Wilhelma I w 1878 roku, analizuje kolonialne podboje Anglii i wspomina działalność Giuseppe Garibaldiego.
Dla starego subiekta potężnym ciosem jest informacja o śmierci Napoleona III w 1873 roku, która ostatecznie grzebie jego nadzieje na interwencję Francji w sprawę polską. Dzięki tak skrupulatnemu osadzeniu akcji w konkretnych realiach politycznych, pamiętnik Rzeckiego staje się wiarygodnym i fascynującym świadectwem XIX-wiecznej Europy.