Idee pozytywistyczne w Lalce - praca u podstaw, praca organiczna, scientyzm i emancypacja kobiet
Bolesław Prus w „Lalce” dokonuje surowej weryfikacji głównych haseł polskiego pozytywizmu, zderzając wzniosłe ideały z brutalną rzeczywistością. Powieść obnaża klęskę pracy u podstaw i pracy organicznej w wykonaniu arystokracji, jednocześnie ukazując powierzchowność haseł o emancypacji kobiet. Jedyną ideą, która w świecie przedstawionym zachowuje autentyczną wartość, pozostaje scjentyzm reprezentowany przez nielicznych pasjonatów nauki.
Autor: Marta Rogalska
Czas czytania: 3 min
Gorzki rozrachunek z programem epoki
„Lalka” to powieść rozrachunkowa. Prus nie krytykuje samych założeń pozytywizmu, ale bezlitośnie punktuje to, jak zostały one wypaczone w praktyce. Pokazuje polskie społeczeństwo jako organizm chory, w którym szczytne hasła służą jedynie maskowaniu egoizmu i próżności najwyższych warstw społecznych.
Bolesław Prus sam był czołowym publicystą pozytywistycznym. Przez lata pisał „Kroniki tygodniowe”, w których gorąco namawiał do budowy fabryk, zakładania szkół i pomocy najbiedniejszym. „Lalka” jest więc gorzkim rozrachunkiem autora z jego własnymi, młodzieńczymi nadziejami.
Fikcja pracy organicznej i pracy u podstaw
Program pracy organicznejPostulat harmonijnego rozwoju wszystkich warstw społecznych, traktowanych jako jeden żywy organizm. i pracy u podstawEdukowanie i podnoszenie poziomu życia najbiedniejszych warstw społecznych (chłopów, biedoty miejskiej). zostaje w powieści całkowicie skompromitowany. Głównym reprezentantem pustych frazesów jest Książę. Arystokrata nieustannie ubolewa nad losem „tego nieszczęśliwego kraju”, inicjuje powstawanie spółek do handlu ze wschodem, ale w rzeczywistości brakuje mu konsekwencji i zmysłu praktycznego. Jego działania kończą się na salonowych dyskusjach.
Prus obnaża również fałszywą filantropię wyższych sfer. Doskonale widać to w scenie wielkanocnej kwesty w kościele. Arystokracja traktuje zbiórkę charytatywną jak rewię mody i okazję do towarzyskich spotkań. Bogate damy bardziej interesują się swoimi toaletami niż losem ubogich, na których zbierają datki.
Elity są całkowicie oderwane od realiów życia biedoty. Izabela Łęcka żyje w iluzji – uważa, że szwaczki są szczęśliwe, szyjąc dla niej suknie, ponieważ uśmiechają się podczas brania miary. Świat nędzy jest dla niej abstrakcją. Prawdziwą pracę u podstaw wykonuje paradoksalnie Stanisław Wokulski, który wcale nie pozuje na społecznika. Działa konkretnie: wyciąga z nędzy furmana Wysockiego, pomaga rzemieślnikowi Węgiełkowi i daje szansę na nowe życie prostytutce Mariannie.
Scjentyzm – jedyna nadzieja na postęp
Zupełnie inaczej Prus ocenia scjentyzmPogląd filozoficzny uznający, że prawdziwą wiedzę o rzeczywistości dostarczają jedynie nauki przyrodnicze.. Nauka i technika to w „Lalce” jedyne siły zdolne realnie zmienić świat. Czołowym przedstawicielem tej idei jest Julian Ochocki – arystokrata, który odrzucił salonowe życie na rzecz pracy w laboratorium. Jego marzenie o stworzeniu maszyny latającej imponuje Wokulskiemu i budzi w nim uśpione ambicje naukowe z czasów młodości.
Wiara w naukę nie jest jednak u Prusa bezkrytyczna. Pisarz wyśmiewa naukę uprawianą sztuka dla sztuki, pozbawioną społecznej użyteczności. Reprezentuje ją doktor Michał Szuman. Ten zgorzkniały romantyk po zawodzie miłosnym zamknął się w gabinecie i poświęcił lata na etnograficzne badania ludzkich włosów – zajęcie dziwaczne i całkowicie bezużyteczne z punktu widzenia potrzeb społeczeństwa.
Karykatura emancypacji kobiet
Powieść bezlitośnie rozprawia się z powierzchownym rozumieniem emancypacjiRuch dążący do zrównania praw kobiet i mężczyzn, m.in. w dostępie do edukacji i rynku pracy.. Jej karykaturą jest postawa Kazimiery Wąsowskiej. Bogata wdowa żąda równego traktowania, ale w jej wydaniu oznacza to wyłącznie prawo do swobody obyczajowej i romansowania bez ponoszenia konsekwencji. Wąsowska chce zachować przywileje damy, jednocześnie odrzucając moralne ograniczenia.
Wokulski w bezpośredniej rozmowie szybko zbija jej argumenty. Emancypacja Wąsowskiej to typowy kaprys znudzonej arystokratki. Kobieta nie musi martwić się o byt, dlatego może szokować otoczenie wyzwolonymi poglądami. Prus wyraźnie sugeruje, że gdyby Wąsowska musiała zrównać się z mężczyznami w twardych realiach zarabiania na chleb, jej zapał do równouprawnienia szybko by zgasł. Prawdziwą, trudną emancypację reprezentuje w powieści Helena Stawska – kobieta zmuszona przez los do ciężkiej, samodzielnej pracy na utrzymanie siebie i córki.