Język ezopowy w Lalce
Bolesław Prus w swojej najsłynniejszej powieści mistrzowsko omija carską cenzurę, stosując wyrafinowane techniki niedopowiedzeń i aluzji. Pisarz całkowicie przemilcza obecność Rosjan w Warszawie lat 1878–1879, zmuszając czytelnika do czytania między wierszami. Zamiast otwartego pisania o powstaniu styczniowym i zesłaniach, autor posługuje się metaforami, które dla ówczesnych odbiorców były w pełni zrozumiałe.
Autor: Marta Rogalska
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Sztuka omijania cenzury
Termin ten wywodzi się od starożytnego bajkopisarza Ezopa. Polega na celowym używaniu metafor, peryfraz i symboli, aby ukryć prawdziwy sens wypowiedzi przed władzą. W epoce pozytywizmu polscy pisarze musieli mierzyć się z surową carską cenzurąW zaborze rosyjskim każdy tekst przed drukiem musiał zostać zatwierdzony przez państwowego urzędnika, który usuwał treści nieprawomyślne.. Język ezopowy stał się dla nich jedynym sposobem na przemycenie patriotycznych treści bez ryzyka konfiskaty całego nakładu dzieła.
Wymowne milczenie Prusa
W Lalce mowa ezopowa opiera się przede wszystkim na milczeniu. Bolesław Prus celowo fałszuje obraz ówczesnej rzeczywistości. Akcja toczy się w Warszawie w latach 1878–1879, jednak na kartach powieści nie znajdziemy ani jednego rosyjskiego żołnierza, urzędnika czy szyldu w cyrylicy. Pisarz całkowicie wymazał aparat zaborczy z przestrzeni miejskiej.
Brak realiów zaborczych to główny powód, dla którego Lalka nie jest powieścią w stu procentach realistyczną. Prus musiał poświęcić wierność historyczną na rzecz możliwości publikacji. Ówczesny czytelnik doskonale rozumiał tę grę i sam dopowiadał sobie brakujące elementy tła.
Mimo tego bojkotu, autor subtelnie przypomina o sytuacji politycznej. Używa rosyjskich nominałów, takich jak ruble srebrne, oraz wschodnich jednostek miar i wag. To drobne sygnały, które nie drażniły cenzora, ale budowały odpowiedni kontekst dla polskiego odbiorcy.
Powstanie styczniowe i Syberia w aluzjach
Bezpośrednie pisanie o zrywach niepodległościowych było surowo zakazane. Prus sięga więc po metafory i potoczne powiedzenia. Najlepszym przykładem jest biografia Stanisława Wokulskiego. Bohater brał udział w powstaniu styczniowymZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku, po którego upadku nastąpiły masowe zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków i brutalna rusyfikacja., za co został zesłany na Syberię. W powieści nikt jednak nie wypowiada tych słów wprost.
Ignacy Rzecki, wspominając młodość przyjaciela, kwituje jego losy jednym, bardzo charakterystycznym zdaniem:
Gotował wraz z innymi piwo, które do dziś dnia piejmy, i sam w rezultacie oparł się aż gdzieś koło Irkucka.
Warzenie piwa to oczywista aluzja do konspiracji i walki zbrojnej. Z kolei okolice Irkucka jednoznacznie wskazywały na miejsce katorgi polskich zesłańców. Choć w Lalce brakuje dosłownych opisów rosyjskiego ucisku, gęstą atmosferę narodowej niewoli i popowstaniowej traumy czuć niemal na każdej stronie.