lektura szkolna
| Autor | Bolesław Prus (właśc. Aleksander Głowacki). |
| Publikacja | W odcinkach w „Kurierze Codziennym” (1887–1889), wydanie książkowe w 1890 roku. |
| Gatunek literacki | Powieść realistyczna, z elementami powieści psychologicznej i naturalistycznej. |
| Epoka | Pozytywizm, z wyraźnymi echami romantyzmu (utwór epoki przejściowej). |
| Najważniejsza tematyka | Obraz społeczeństwa polskiego pod zaborami, konflikt ideałów romantycznych z pozytywistycznymi, destrukcyjna siła miłości, klęska wybitnej jednostki w anachronicznym społeczeństwie. |
Stanisław Wokulski, kupiec i były powstaniec, zakochuje się w arystokratce Izabeli Łęckiej po zobaczeniu jej w teatrze.
Aby zdobyć jej względy, pomnaża majątek na dostawach dla wojska podczas wojny rosyjsko-tureckiej w Bułgarii.
Po powrocie do Warszawy wkracza w środowisko arystokracji, potajemnie wykupując weksle Tomasza Łęckiego i ich rodzinną kamienicę.
Izabela traktuje go z pogardą jako dorobkiewicza, choć korzysta z jego pieniędzy.
Wokulski, by jej zaimponować, wygrywa wyścigi konne i pojedynkuje się z baronem Krzeszowskim w obronie jej honoru.
Poznaje Juliana Ochockiego, idealistę nauki, który budzi w nim dawne pasje badawcze.
Tom kończy się upokorzeniem Wokulskiego, który podsłuchuje flirt Izabeli ze Starskim po angielsku i w gniewie wyjeżdża do Paryża.
W Paryżu Wokulski poznaje genialnego naukowca Geista, który proponuje mu współpracę nad metalem lżejszym od powietrza.
Mimo fascynacji nauką, na wieść o możliwym spotkaniu z Izabelą, wraca do Polski, do majątku prezesowej Zasławskiej w Zasławku.
W Zasławku dochodzi do pozornego zbliżenia z Izabelą, która daje mu nadzieję na wspólną przyszłość i przyjmuje jego oświadczyny.
Kluczowa scena w pociągu do Krakowa: Wokulski podsłuchuje rozmowę Izabeli i Starskiego, którzy go wyśmiewają i wspominają o zgubionym prezencie.
Zrozpaczony wysiada w Skierniewicach i próbuje popełnić samobójstwo; w ostatniej chwili ratuje go dróżnik Wysocki.
Wokulski popada w apatię, wyprzedaje majątek i znika w tajemniczych okolicznościach, prawdopodobnie ginąc w ruinach zamku w Zasławiu.
Równolegle, poprzez „Pamiętnik starego subiekta”, poznajemy losy Ignacego Rzeckiego – jego młodość, udział w Wiośnie Ludów i bonapartystowskie ideały.
Rzecki administruje kamienicą Wokulskiego, poznaje Helenę Stawską i próbuje ją wyswatać z przyjacielem.
Wątek procesu o lalkę między baronową Krzeszowską a Stawską, który staje się pretekstem do ukazania małostkowości i konfliktów społecznych.
Po zniknięciu Wokulskiego, Rzecki otrzymuje jego testament, w którym kupiec rozdziela majątek między przyjaciół i potrzebujących.
Powieść kończy się śmiercią Rzeckiego na zawał serca, co symbolizuje koniec epoki romantycznych idealistów.
Izabela Łęcka, skompromitowana i pozbawiona adoratorów, wstępuje do klasztoru.
Ukazanie jej jako klasy pasożytniczej, zdegenerowanej moralnie, niezdolnej do przewodzenia narodowi.
↺Brak solidarności, inicjatywy i kapitału, co prowadzi do dominacji kapitału obcego (niemieckiego, żydowskiego).
↺Głębokie podziały klasowe, brak współpracy i wzajemna niechęć uniemożliwiają realizację pozytywistycznych ideałów.
↺Ukazanie narastającego antysemityzmu i upadku idei integracji, co prowadzi do izolacji i antagonizmów.
↺Naturalistyczny obraz skrajnej biedy i wykluczenia najniższych warstw, stanowiący oskarżenie wobec bierności elit.
↺Wokulski jako uosobienie tego konfliktu – jego romantyczna dusza przegrywa z pozytywistycznym rozumem.
↺Powieść o „straconych złudzeniach” trzech pokoleń: idealisty politycznego (Rzecki), miłosnego (Wokulski) i naukowego (Ochocki).
↺Uczucie Wokulskiego ukazane jest jako obsesja i choroba, która prowadzi do utraty majątku, godności i ostatecznie życia.
↺Pieniądz jako narzędzie, które daje władzę i pozwala przekraczać bariery społeczne, ale nie gwarantuje szczęścia ani akceptacji.
↺Zestawienie dwóch modeli kobiecości: salonowej lalki (Izabela) i pracującej, samodzielnej kobiety (Helena Stawska).
↺Uczucie Wokulskiego do Izabeli jako siła niszcząca, prowadząca do autodestrukcji.
Świat jako scena, a ludzie jako marionetki, co najlepiej wyraża Rzecki w scenie z nakręcanymi zabawkami.
Warszawa jako przestrzeń podzielona społecznie (salony vs. Powiśle) i Paryż jako miasto idealne, logicznie zorganizowane.
Podróże Wokulskiego (do Bułgarii, Paryża) jako próby ucieczki, zdobycia majątku i odnalezienia sensu życia.
Motyw pracy w ujęciu pozytywistycznym – jako droga do bogactwa (Wokulski), sposób na przetrwanie (Stawska) i sens życia (Rzecki).
Fascynacja wynalazkami (maszyna latająca Ochockiego, metal Geista) jako alternatywa dla jałowego życia salonów.
Symbol wieloznaczny – dosłownie (zabawka w procesie), metaforycznie (Izabela jako pusta lalka salonowa) i filozoficznie (ludzie-marionetki).
Symbol jego niskiego pochodzenia i pracy fizycznej, której nie może ukryć przed arystokracją.
Symbol potęgi nauki i utopijnej idei, która mogłaby odmienić świat i dać Wokulskiemu nowy cel.
Symbol romantycznej przeszłości i miłości; ich wysadzenie przez Wokulskiego to ostateczne zerwanie ze złudzeniami.
Krytyczny dialog z poezją Mickiewicza (scena rzucenia tomikiem), postać Wokulskiego jako bohatera bajronicznego.
Cytat z Horacego na krzyżu w Zasławiu, sugerujący, że idee i czyny Wokulskiego przetrwają jego fizyczną śmierć.