lektura szkolna
| Autor | Tadeusz Konwicki, pisarz i reżyser filmowy. |
| Rok wydania | 1979, w drugim obiegu (Niezależna Oficyna Wydawnicza NOWA). |
| Gatunek literacki | powieść polityczna, antyutopia, groteska. |
| Epoka literacka | Literatura współczesna (schyłkowy okres PRL). |
| Najważniejsza tematyka | rozkład państwa totalitarnego, kryzys wartości, rola artysty w zniewolonym społeczeństwie, problem wolności i sensu ofiary. |
Bezimienny pisarz budzi się w swoim warszawskim mieszkaniu z przeczuciem nadchodzącego końca.
Odwiedzają go dawni znajomi z opozycji, Hubert i Rysio, z żądaniem, by tego samego dnia o 20:00 dokonał samospalenia przed Pałacem Kultury.
Protest ma być manifestacją sprzeciwu wobec planowanego przyłączenia Polski do ZSRR.
Bohater, pełen wątpliwości i poczucia absurdu, wyrusza w ostatnią wędrówkę po rozpadającej się, groteskowej Warszawie.
Spotyka Edka Szmidta, brata Rysia, filozofa-marksistę pracującego dla cenzury, który namawia go do kolaboracji.
Na jego drodze pojawia się Tadzio Skórko, rzekomy fan z prowincji, który zaczyna go śledzić.
Pisarz dociera do mieszkania na Wiślanej, gdzie poznaje Rosjankę Nadieżdę i nawiązuje z nią krótki, intensywny romans.
Odbiera tam niebieski kanister z rozpuszczalnikiem, rekwizyt do samobójczej misji.
Jest świadkiem surrealistycznych scen rozkładu miasta, m.in. zawalenia się przęsła mostu Poniatowskiego.
Odwiedza umierającego Huberta w kinie „Wołga” i rozmawia z konformistycznym reżyserem Bułatem.
W restauracji „Paradyze” zostaje aresztowany i przesłuchany przez przedstawicieli „opozycji pozytywnej”, współpracującej z władzą.
Spotyka towarzysza Kobiałkę, dygnitarza, który zbuntował się publicznie podczas zjazdu partii i czeka na zesłanie do szpitala psychiatrycznego.
W podziemiach restauracji bohater obserwuje groteskowy bankiet, podczas którego trwa wyprzedaż majątku narodowego Niemcom.
Odbywa ostatnie pożegnania: z Nadzieżdą, z umierającym Hubertem w szpitalu oraz zjawami dawnych kochanek na działkach.
Demaskuje Tadzia Skórko jako czterdziestoletniego agenta bezpieki i niespełnionego poetę.
Szuka porady u Jana, dawnego autorytetu moralnego, który jednak pogrążony w apatii nie daje mu jednoznacznej odpowiedzi.
Wieczorem dociera na Plac Defilad, gdzie czeka już na niego tłum, znajomi i ekipa filmowa.
Po otrzymaniu zastrzyku przeciwbólowego i pożegnaniu z Nadzieżdą, rusza z zapałkami w stronę trybuny. Narracja urywa się, pozostawiając finał w sferze domysłów.
Charakteryzuje go bierność, pesymizm, poczucie wyobcowania i ironiczny dystans wobec otaczającej go rzeczywistości.
Zmuszony przez opozycję do heroicznego czynu, odbywa groteskową odyseję po Warszawie, która staje się jego drogą krzyżową.
Jego wędrówka to desperackie poszukiwanie sensu ofiary w świecie pozbawionym wartości.
Symbolizuje tragiczną kondycję polskiej inteligencji w PRL – świadomej zakłamania systemu, ale sparaliżowanej i bezsilnej.
schorowany, wypalony weteran podziemia, który przynosi bohaterowi „wyrok”; uosabia zmierzch dawnych, romantycznych ideałów oporu.
pisarz-konformista, dwulicowy i próżny; działalność opozycyjną traktuje jako element towarzyskiego prestiżu i sposób na budowanie własnej legendy.
młoda, energiczna działaczka, która technicznie przygotowuje samospalenie, traktując je jak zadanie logistyczne, bez emocjonalnego zaangażowania.
emerytowany, potężny niegdyś członek Biura Politycznego; uosobienie „banalności zła” – dawny kat, dziś zagubiony staruszek piszący pamiętniki.
brat bliźniak Rysia, filozof-marksista pracujący dla cenzury; cyniczny intelektualista na usługach reżimu, wierzący w ostateczny triumf komunizmu.
początkowo naiwny fan z prowincji, okazuje się 40-letnim agentem bezpieki i grafomanem; symbol donosicielstwa i niespełnionych ambicji artystycznych.
Symbolizuje pokusę ucieczki w prywatność, miłość i normalne życie, czyli odrzucenie narzuconej, heroicznej misji.
Jej krótki, intensywny romans z bohaterem podkreśla jego ostateczną samotność i niemożność ocalenia przez uczucie.
Jest postacią z zewnątrz, która mimo wszystko rozumie tragizm sytuacji i jako jedyna do końca próbuje powstrzymać bohatera.
Jej obecność w finale podkreśla ludzki, a nie tylko polityczny, wymiar tragedii samospalenia.
kryzys gospodarczy (puste półki, ruina), moralny (cynizm, donosicielstwo) i społeczny (apatia).
↺Groteskowy obraz rzeczywistości, w której oficjalna propaganda sukcesu zderza się z wszechobecnym rozkładem i chaosem.
↺Totalitaryzm jako system niszczący nie tylko wolność, ale i fundamentalne więzi międzyludzkie, język oraz tożsamość narodową.
↺przedstawicieli władzy, opozycję i zwykłych obywateli, zacierając granice między katem a ofiarą.
↺Pytanie o sens heroicznej ofiary i radykalnego buntu w społeczeństwie pogrążonym w letargu i moralnej znieczulicy.
↺Rola artysty i inteligencji w czasach zniewolenia; problem niemocy twórczej jako jedynej uczciwej reakcji na wszechobecne zakłamanie.
↺Konflikt między narzuconym obowiązkiem wobec narodu a pragnieniem osobistego szczęścia i ocalenia (symbolizowanym przez Nadieżdę).
↺czy w systemie totalitarnym jedynym autentycznym aktem wolności jest autodestrukcja?
↺poszukiwanie sensu w absurdalnym świecie, konfrontacja ze śmiercią i samotnością.
↺Krytyka postaw konformistycznych i demaskacja fałszywego, instrumentalnie traktowanego heroizmu.
↺„mała”, prywatna, groteskowa, pozbawiona nadziei na odrodzenie; symbolizuje rozkład państwa, narodu i jednostki.
przestrzeń-labirynt, symbol upadku, z Pałacem Kultury jako centrum zniewolenia i celem ofiary.
ostatnia, dantejska podróż bohatera przez piekielne kręgi PRL-u.
zdegradowany, pozbawiony patosu, sprowadzony do rangi biurokratycznego zadania.
główna kategoria estetyczna służąca do demaskacji zakłamanej, rozpadającej się rzeczywistości.
zacieranie się granicy między jawą a koszmarem, odzwierciedlające stan psychiczny bohatera i chaos świata.
monumentalny symbol sowieckiej dominacji, cel wędrówki i miejsce planowanej ofiary.
absurdalny rekwizyt męczeństwa, element groteskowej drogi krzyżowej.
symbole totalnego rozpadu czasu, przestrzeni i porządku cywilizacyjnego.
wędrówka jako Golgota, samospalenie jako ofiara całopalna, postać Antychrysta, ironiczne imię Nadzieja.
dekonstrukcja mitu mesjanizmu i ofiary jednostki za naród.
absurd istnienia, samotność jednostki, wolność jako ciężar i ostateczny wybór.