lektura szkolna
| Autor | Sofokles, jeden z trzech wielkich tragików greckich, obok Ajschylosa i Eurypidesa. |
| Czas powstania | ok. 442 r. p.n.e., złoty wiek Aten pod rządami Peryklesa. |
| Epoka literacka | Antyk (klasyczny okres literatury greckiej). |
| Gatunek literacki | Tragedia antyczna, wzorcowo realizująca jej cechy. |
| Tematyka | Konflikt prawa boskiego i ludzkiego, rola fatum, natura władzy, bunt jednostki i wierność sumieniu. |
Akcja rozpoczyna się w Tebach tuż po zakończeniu bratobójczej walki między synami Edypa – Eteoklesem i Polinejkesem.
Nowy władca, Kreon, rozkazuje pochować z honorami Eteoklesa (obrońcę miasta), a ciało Polinejkesa (uznanego za zdrajcę) pozostawić na pożarcie zwierzętom.
Antygona, siostra poległych, postanawia złamać zakaz króla, uznając wyższość praw boskich nakazujących pochówek zmarłych.
Jej siostra, Ismena, odmawia pomocy, paraliżowana strachem przed gniewem władcy i karą śmierci.
Antygona samotnie dokonuje symbolicznego pochówku brata, przysypując jego ciało ziemią, o czym Kreonowi donosi przerażony strażnik.
Strażnicy chwytają Antygonę na gorącym uczynku, gdy powraca, by dokończyć obrzędy pogrzebowe.
W konfrontacji z Kreonem dziewczyna z dumą przyznaje się do winy, argumentując, że dekrety śmiertelnika nie mogą łamać odwiecznych praw bogów.
Ismena, wezwana przed oblicze króla, próbuje wziąć na siebie część winy, lecz Antygona stanowczo odrzuca jej ofiarę.
Narzeczony Antygony, Hajmon (syn Kreona), próbuje przekonać ojca do zmiany decyzji, powołując się na głos ludu, który popiera czyn dziewczyny.
Rozmowa przeradza się w gwałtowną kłótnię, po której zaślepiony gniewem Kreon skazuje Antygonę na śmierć przez zamurowanie żywcem w skalnej grocie.
Do pałacu przybywa ślepy wieszcz Tejrezjasz, który ostrzega Kreona przed gniewem bogów i przepowiada śmierć w jego rodzinie jako karę za zbezczeszczenie zwłok.
Przerażony przepowiednią Kreon w końcu ustępuje i spieszy, by pochować Polinejkesa i uwolnić Antygonę.
Ratunek przychodzi za późno: w grocie Kreon znajduje martwą Antygonę, która powiesiła się na chuście.
Na widok ciała ukochanej zrozpaczony Hajmon rzuca się na ojca z mieczem, a gdy ten unika ciosu, przebija się ostrzem i umiera.
Na wieść o śmierci syna samobójstwo popełnia również żona Kreona, Eurydyka, w ostatnich słowach przeklinając męża.
Dramat kończy się całkowitą klęską Kreona, który zostaje sam, obarczony winą za śmierć całej rodziny.
Konflikt między prawem boskim (niepisanym, odwiecznym) a prawem ludzkim (stanowionym, doczesnym).
↺Spór między racjami jednostki (sumienie, więzy krwi, moralność) a racją stanu (dobro państwa, porządek publiczny).
↺Problem władzy, jej granic i natury – dramat ukazuje, jak sprawiedliwe rządy mogą przerodzić się w tyranię.
↺Rola fatum i przeznaczenia w życiu człowieka – nieuchronność klątwy ciążącej na rodzie Labdakidów.
↺Kwestia winy i kary – wina tragiczna (hamartia) i pycha (hybris) jako przyczyny nieuchronnej katastrofy bohatera.
↺Starcie dwóch równorzędnych, lecz wykluczających się racji (Antygony i Kreona), co stanowi istotę konfliktu tragicznego.
↺wierność rodzinie i nakazom religijnym czy lojalność wobec państwa i jego praw?
↺Przeciwstawienie sfery sacrum (reprezentowanej przez Antygonę) i profanum (reprezentowanej przez Kreona).
↺Moralna odpowiedzialność jednostki za swoje czyny, nawet wbrew rozkazom władzy – pytanie o granice obywatelskiego nieposłuszeństwa.
↺Konfrontacja emocji (miłość, wierność) z chłodnym rozumem (kalkulacja polityczna, pragmatyzm).
↺siostrzanej (Antygona do Polinejkesa) i romantycznej (Hajmon do Antygony), ukazanej jako siła potężniejsza niż strach i śmierć.
absolutnej, tyrańskiej władzy Kreona, która prowadzi do załamania porządku moralnego i osobistej klęski.
indywidualny sprzeciw Antygony wobec niesprawiedliwego prawa, podejmowany w imię wyższych wartości.
niezawinionego, wynikającego z fatum i tragicznych wyborów, które dotyka wszystkich bohaterów dramatu.
jako ostateczny akt protestu, desperacji i próba zachowania godności w obliczu klęski (Antygona, Hajmon, Eurydyka).
symbol nieuchronności losu (fatum) i dziedziczenia winy przodków.
symbolizuje duchowe 'widzenie' prawdy, niedostępne dla 'widzących' fizycznie, lecz zaślepionych pychą (Kreon).
symbolizuje karę, izolację, ale też ostateczne przejście do świata zmarłych; miejsce ostatecznego wyboru Antygony.
historie Niobe i Danae, przywoływane przez Chór, by nadać cierpieniu Antygony wymiar uniwersalny.
'Antygona' stała się wzorcem sytuacji bez wyjścia, do której odwoływali się późniejsi twórcy (np. Anouilh, Herbert, Miłosz).