lektura szkolna
| Autor | Władysław Stanisław Reymont, laureat literackiej Nagrody Nobla w 1924 roku. |
| Rok wydania | Powieść była drukowana w odcinkach na łamach „Tygodnika Ilustrowanego” w latach 1902–1908. |
| Gatunek literacki | Epopeja chłopska (epos), łącząca cechy powieści realistycznej, naturalistycznej i modernistycznej. |
| Epoka | Młoda Polska. |
| Najważniejsza tematyka | Życie wiejskiej gromady podporządkowane rytmowi natury i kalendarzowi liturgicznemu, nierozerwalny związek człowieka z ziemią, konflikty o majątek i miłość oraz rola jednostki w zbiorowości. |
Maciej Boryna, najbogatszy gospodarz we wsi, po śmierci żony postanawia ożenić się z młodą i piękną Jagną Paczesiówną.
Decyzja ta wywołuje wściekłość jego syna, Antka, który ma potajemny romans z Jagną i domaga się przepisania na niego ziemi.
Konflikt o majątek i kobietę prowadzi do brutalnej bójki, po której Boryna wyrzuca Antka i jego żonę Hankę z domu.
Odbywa się huczne wesele Macieja i Jagny, w którego cieniu w samotności umiera parobek Kuba, postrzelony w nogę podczas kłusowania.
Rozpoczyna się spór z dworem o sprzedany las, do którego chłopi roszczą sobie prawa, co jednoczy gromadę przeciwko dziedzicowi.
Wyrzucony z domu Antek z rodziną cierpi skrajną biedę. Mężczyzna wznawia potajemny romans z macochą, Jagną.
Hanka, żona Antka, przechodzi głęboką przemianę – z pokornej i zalęknionej kobiety staje się silną i zaradną matką walczącą o przetrwanie rodziny.
Boryna nakrywa kochanków w brogu i w akcie furii podpala go, co wywołuje publiczny skandal i potępienie Jagny przez wieś.
Spór o las eskaluje. Chłopi pod wodzą Boryny ruszają do walki z drwalami i służbą dworską.
W trakcie krwawej bitwy Boryna zostaje ciężko ranny w głowę, a Antek, stając w obronie ojca, w amoku zabija borowego.
Większość mężczyzn, w tym Antek, trafia do więzienia. Rządy w gospodarstwie Borynów przejmuje Hanka, która okazuje się znakomitą gospodynią.
Umierający Maciej Boryna w przedśmiertnym majaku wychodzi na pole i dokonuje symbolicznego siewu, po czym umiera, jednocząc się z ziemią.
Antek wraca z więzienia, docenia przemianę i siłę żony, i ostatecznie zrywa toksyczną relację z Jagną.
Odrzucona Jagna wdaje się w kolejne romanse – z wójtem, a potem z młodym klerykiem Jasiem, co ściąga na nią gniew całej wsi.
Gdy wójt zostaje aresztowany za malwersacje, gromada obwinia Jagnę o całe zło i dokonuje na niej brutalnego samosądu, wywożąc ją na wozie z gnojem poza granice Lipiec.
Ziemia jako najwyższa wartość, wyznacznik statusu społecznego, matka-żywicielka, ale też główne źródło konfliktów międzyludzkich i rodzinnych.
↺Życie ludzkie jest całkowicie podporządkowane cyklowi pór roku i kalendarzowi liturgicznemu, co nadaje chłopskiej egzystencji wymiar mityczny i sakralny.
↺Dramat jednostek (zwłaszcza Jagny) w starciu z potęgą i surowymi, niepisanymi prawami wiejskiej gromady, która nie toleruje odmienności.
↺Bezwzględna walka starego pokolenia (Maciej) z młodym (Antek) o władzę, majątek i prawo do samostanowienia, wpisana w naturalny cykl życia.
↺Ukazanie miłości jako siły dwojakiej – z jednej strony budującej i ratującej (Hanka), z drugiej niszczycielskiej, prowadzącej do upadku (romans Antka i Jagny).
↺Spór o las i ziemię jako odzwierciedlenie napięć społecznych między chłopstwem a ziemiaństwem w okresie po uwłaszczeniu.
↺Precyzyjny obraz rozwarstwienia społecznego wsi (kmiecie, komornicy, parobcy) i bezwzględnej walki o utrzymanie lub poprawę swojego statusu.
↺Gromada funkcjonuje jako najwyższy sędzia, posiadający własny, surowy kodeks etyczny, którego złamanie prowadzi do ostracyzmu i brutalnego samosądu (los Jagny).
↺Postać Rocha i opór przeciwko budowie rosyjskiej szkoły jako przejaw walki z rusyfikacją i kształtowania się tożsamości narodowej chłopów.
↺Powieść jest skarbnicą wiedzy o obyczajach, obrzędach (wesele, Zaduszki), wierzeniach, legendach i języku polskiej wsi z przełomu XIX i XX wieku.
↺Ziemia jako świętość, ostoja tożsamości, źródło życia i śmierci, co najpełniej wyraża scena śmierci Boryny.
Taniec jako wyraz witalności, nieokiełznanej energii, namiętności i charakteru gromady (mistrzowskie opisy mazura, oberka i krakowiaka na weselu).
Romans Antka i Jagny jako złamanie tabu kazirodztwa, prowadzący do chaosu i ostatecznej kary wymierzonej przez społeczność.
Praca na roli ukazana jako święty obowiązek, rytuał, fundament porządku świata i główny miernik wartości człowieka.
Dom jako centrum świata i symbol stabilności, ale jednocześnie arena dramatycznych konfliktów o władzę, majątek i uczucia.
Mityczny akt jedności z ziemią, podniesienie chłopa do rangi wiecznego siewcy, który w śmierci oddaje życie naturze, zamykając jej cykl.
Symbol ostatecznego upokorzenia, pohańbienia i wykluczenia Jagny ze społeczności; akt rytualnego oczyszczenia gromady.
Przestrzeń sporu o prawa i własność, miejsce krwawej bitwy, ale też obszar sacrum, kontaktu z naturą i schronienia.
Stylizacja języka na biblijny (paralelizmy), apokryficzne legendy Rocha, Jagna jako kozioł ofiarny obarczony grzechami wspólnoty.
Symbol statusu materialnego, bogactwa i przynależności do gromady; jego barwność i dynamika podkreślają witalność i siłę chłopów.