lektura szkolna
| Autor | Johann Wolfgang von Goethe, czołowy przedstawiciel literatury niemieckiej. |
| Rok wydania | 1774, utwór powstał w zaledwie kilka tygodni i przyniósł autorowi natychmiastową, międzynarodową sławę. |
| Gatunek literacki | Powieść epistolarna (w listach), co pozwala na skrajny subiektywizm i wgląd w psychikę bohatera. |
| Epoka | Preromantyzm, a konkretnie niemiecki nurt „Burzy i naporu” (Sturm und Drang), który buntował się przeciwko oświeceniowemu racjonalizmowi. |
| Najważniejsza tematyka | Nieszczęśliwa miłość, konflikt wybitnej jednostki ze społeczeństwem, bunt przeciw konwenansom, cierpienie egzystencjalne (Weltschmerz) oraz rola natury w życiu człowieka. |
Werter, młody artysta, przybywa do miasteczka Wahlheim, uciekając przed problemami i szukając spokoju na łonie natury.
Bohater zachwyca się sielskim życiem, prostotą ludu i pięknem przyrody, spędzając czas na lekturze Homera i rysowaniu.
Podczas wiejskiego balu poznaje Lottę, córkę komisarza, i zakochuje się w niej od pierwszego wejrzenia, mimo że wie o jej zaręczynach z Albertem.
Uczucie między Werterem a Lottą rozwija się w atmosferze duchowego porozumienia; Werter staje się częstym gościem w jej domu.
Do Wahlheim wraca Albert, narzeczony Lotty – człowiek stateczny i rozumny. Werter, nie mogąc znieść roli „tego trzeciego”, postanawia opuścić miasteczko bez pożegnania.
Werter podejmuje pracę w dyplomacji, jednak biurokratyczna rutyna i sztywność przełożonego duszą jego artystyczną duszę.
Podczas przyjęcia u hrabiego C. zostaje publicznie upokorzony – jako mieszczanin jest zmuszony opuścić arystokratyczne towarzystwo.
Po złożeniu dymisji i krótkiej tułaczce, Werter dowiaduje się o ślubie Lotty i Alberta, co pogłębia jego rozpacz.
Bohater wraca w okolice Wahlheim. Jego stan psychiczny drastycznie się pogarsza, a lekturę Homera zastępują mroczne „Pieśni Osjana”.
Werter utożsamia się z losem innych nieszczęśliwych postaci: parobka, który z miłości popełnia morderstwo, oraz obłąkanego Henryka, który postradał zmysły z miłości do Lotty.
Narrację przejmuje fikcyjny „wydawca”, który relacjonuje ostatnie dni życia Wertera na podstawie jego notatek i relacji świadków.
Albert, zaniepokojony wpływem Wertera na Lottę, prosi żonę o ograniczenie jego wizyt. Lotta przekazuje tę prośbę Werterowi, co ten odbiera jako ostateczne odrzucenie.
Podczas ostatniego spotkania Werter czyta Lotcie fragmenty „Pieśni Osjana”. W przypływie emocji dochodzi do namiętnego pocałunku, po którym przerażona Lotta ucieka.
Zrozpaczony Werter pisze listy pożegnalne i wysyła sługę do Alberta z prośbą o pożyczenie pistoletów pod pretekstem wyjazdu.
O północy, ubrany w niebieski frak i żółtą kamizelkę (strój, w którym poznał Lottę), Werter strzela sobie w głowę. Umiera po kilkunastu godzinach agonii i zostaje pochowany w nocy, bez udziału duchownego.
uczucie Wertera do Lotty jest siłą totalną, która prowadzi do obsesji, utraty kontaktu z rzeczywistością i ostatecznie do samozagłady.
↺Werter, jako wybitny indywidualista, nie potrafi odnaleźć się w świecie rządzonym przez sztywne konwenanse i podziały stanowe.
↺powieść jest studium głębokiej melancholii, poczucia bezsensu i niezgody na niedoskonałość świata, które paraliżują wolę życia bohatera.
↺przyroda jest nie tylko tłem, ale także lustrem duszy bohatera (paralelizm psychologiczny), odzwierciedlającym jego stany emocjonalne – od euforii po rozpacz.
↺utwór stawia pytanie o prawo człowieka do decydowania o własnej śmierci, przedstawiając samobójstwo jako akt buntu i ucieczki przed cierpieniem.
↺konflikt między Werterem (uczucie, intuicja, indywidualizm) a Albertem (rozum, obowiązek, pragmatyzm) symbolizuje przejście od epoki oświecenia do romantyzmu.
↺scena upokorzenia Wertera w salonie arystokratycznym demaskuje niesprawiedliwość i sztuczność podziałów stanowych.
↺Werter gardzi ograniczonym, materialistycznym stylem życia mieszczaństwa, które ceni konwenans i karierę ponad autentyczne uczucia.
↺bohater pragnie absolutnej wolności emocjonalnej, która jest niemożliwa do pogodzenia ze stabilnością i porządkiem społecznym reprezentowanym przez małżeństwo Lotty i Alberta.
↺Werter często podkreśla, że język jest zbyt ubogi, by oddać głębię jego przeżyć, co jest charakterystyczne dla preromantycznej nieufności wobec racjonalnych narzędzi poznania.
↺przedstawiona jako siła destrukcyjna, absolutna i niemożliwa do spełnienia, prowadząca do tragedii.
ukazany jako Weltschmerz, permanentny stan duchowy wynikający z nadwrażliwości i niedopasowania do świata.
pełni funkcję paralelizmu psychologicznego – jej stan (wiosenny rozkwit, jesienny rozkład, burza) odzwierciedla emocje Wertera.
Werter jako twórca, którego zdolność do kreacji jest uzależniona od stanu psychicznego; jego blokada twórcza zwiastuje katastrofę.
Werter postrzega siebie jako „pielgrzyma na ziemi”, niezdolnego do znalezienia stałego miejsca; życie to dla niego wędrówka, a samobójstwo jej przerwanie.
strój Wertera stał się symbolem postawy werterycznej i modowym manifestem młodego pokolenia buntowników w całej Europie.
zmiana lektur symbolizuje ewolucję psychiczną bohatera – od fascynacji harmonią i ładem (Homer) do pogrążenia się w chaosie, melancholii i śmierci (Osjan).
ich ścięcie symbolizuje bezpowrotną utratę rajskiego azylu, świata harmonii i szczęśliwych chwil spędzonych z Lottą.
pożyczone od Alberta i podane przez Lottę, stają się symbolicznym przyzwoleniem na śmierć i narzędziem ostatecznego zerwania ze światem.
postać Wertera stała się wzorem dla Gustawa z IV części „Dziadów” Adama Mickiewicza, wprowadzając model bohatera werterycznego do polskiego romantyzmu.