lektura szkolna
| Autor | Umberto Eco, włoski semiotyk, filozof, mediewista i powieściopisarz. |
| Rok wydania | 1980 (Włochy), 1987 (Polska, w przekładzie Adama Szymanowskiego). |
| Gatunek literacki | Powieść postmodernistyczna, łącząca cechy kryminału, powieści historycznej, gotyckiej i traktatu filozoficznego. |
| Epoka literacka | Postmodernizm. |
| Najważniejsza tematyka | Spór rozumu z wiarą, granice ludzkiego poznania, niebezpieczeństwo fanatyzmu, rola śmiechu i cenzury, relacja między znakiem (słowem) a rzeczywistością. |
Akcja rozpoczyna się w listopadzie 1327 roku w opactwie benedyktynów w północnych Włoszech.
Wilhelm z Baskerville i jego uczeń Adso z Melku przybywają, by wziąć udział w debacie teologicznej na temat ubóstwa Chrystusa.
Opat prosi Wilhelma o zbadanie tajemniczej śmierci iluminatora Adelma z Otranto, który spadł z wieży.
Kluczem do zagadki wydaje się niedostępna, labiryntowa biblioteka, strzeżona przez bibliotekarza Malachiasza i jego pomocnika Berengara.
Drugiego dnia zostaje znalezione ciało Wenancjusza, tłumacza greki, utopionego w kadzi ze świńską krwią. Wilhelm znajduje przy nim zaszyfrowaną notatkę.
Wilhelm wdaje się w spór z niewidomym mnichem Jorgem z Burgos na temat śmiechu, który Jorge uważa za dzieło diabła i zagrożenie dla wiary.
Trzeciego dnia znika pomocnik bibliotekarza, Berengar. Jego ciało zostaje znalezione w łaźni; ma czarne palce, co sugeruje otrucie.
Do opactwa przybywa delegacja papieska z inkwizytorem Bernardem Gui, co drastycznie komplikuje śledztwo Wilhelma.
Giną kolejne osoby: zielarz Seweryn (zamordowany sferą armilarną) i bibliotekarz Malachiasz (umiera w trakcie nieszporów). Obaj mieli kontakt z tajemniczą księgą.
Bernard Gui aresztuje mnicha Salvatore i wiejską dziewczynę, z którą Adso spędził noc, oskarżając ich o herezję i czary, by osiągnąć cele polityczne.
Adso przeżywa inicjację miłosną, która staje się dla niego traumatycznym wspomnieniem z powodu bezsilności wobec wyroku inkwizycji na dziewczynę.
Wilhelm rozszyfrowuje plan biblioteki i wraz z Adsem dociera do jej ukrytej części – finis Africae.
W tajnej komnacie konfrontują się z Jorgem z Burgos, który okazuje się sprawcą wszystkich zbrodni.
Motywem Jorgego była chęć ukrycia jedynego ocalałego egzemplarza drugiej księgi „Poetyki” Arystotelesa, poświęconej komedii.
Jorge uważał, że pochwała śmiechu przez tak wielki autorytet zniszczyłaby wiarę opartą na strachu.
Fanatyk niszczy księgę, zjadając jej zatrute karty, i wznieca pożar, który trawi całą bibliotekę i opactwo. Jorge ginie w płomieniach.
Wilhelm i Adso uciekają, a mistrz przyznaje się do klęski swojej metody dedukcyjnej – do prawdy dotarł przez przypadek, a jego logiczny schemat był iluzją.
Uosobienie rozumu, logiki i metody empirycznej. Zwolennik nominalizmu i myśli Rogera Bacona.
Działa jak Sherlock Holmes – stosuje dedukcję, analizuje znaki (semiotyka), ale jego system okazuje się zawodny.
Sceptyczny wobec dogmatów, broni prawa do śmiechu i wątpienia jako narzędzi poznania.
Reprezentuje rodzący się nowożytny racjonalizm w konflikcie ze średniowiecznym dogmatyzmem.
Ciekawy świata, chłonny wiedzy, ale naiwny i emocjonalny. Jego perspektywa kształtuje narrację.
Pełni funkcję „Watsona” – zadaje pytania, które pozwalają Wilhelmowi wyjaśniać swój tok myślenia.
Przechodzi proces dojrzewania – od ufnej wiary w porządek świata do bolesnej świadomości jego chaosu i niejednoznaczności.
Reprezentuje czytelnika, który wraz z nim odkrywa tajemnice opactwa i uczy się krytycznego myślenia.
Fanatyk religijny, dogmatyk, przekonany o słuszności swoich zbrodniczych działań.
Patologiczna nienawiść do śmiechu, który uważa za zagrożenie dla wiary opartej na strachu. Chroni „prawdę” poprzez cenzurę i zbrodnię.
Działa podstępnie, nasączając trucizną karty zakazanej księgi, przez co ofiary same na siebie wydają wyrok.
Uosobienie cenzury, totalitaryzmu i każdej ideologii, która w imię abstrakcyjnej idei poświęca ludzkie życie.
Bezwzględny, zimny i pragmatyczny. Reprezentuje instytucjonalną przemoc Kościoła.
Nie szuka prawdy, lecz winnych, którzy pasują do jego tezy. Używa tortur i manipulacji do wymuszania zeznań.
Realizacja celów politycznych papiestwa pod pozorem walki z herezją.
Reprezentuje zło w formie bezdusznego aparatu władzy i systemu prawnego, który służy opresji, a nie sprawiedliwości.
Starcie empirycznej metody Wilhelma z dogmatyzmem Jorgego.
↺Powieść kwestionuje istnienie jednej, obiektywnej prawdy i pokazuje, że każda interpretacja jest subiektywna.
↺Ukazanie, jak obsesyjna wierność idei prowadzi do zbrodni i zniszczenia.
↺Spór o drugą księgę „Poetyki” Arystotelesa staje się debatą o granice cenzury i prawo do krytycznego myślenia.
↺Świat przedstawiony jako labirynt znaków, które trzeba interpretować, co prowadzi do błędów i nieporozumień.
↺Powieść ukazuje, jak płynna jest ta granica i jak często oskarżenie o herezję służyło celom politycznym.
↺Biblioteka jako symbol wiedzy, która staje się narzędziem kontroli i władzy w rękach nielicznych.
↺Ukazanie zepsucia, walki o wpływy i brutalności instytucji (inkwizycja), która oddaliła się od ewangelicznych ideałów.
↺Historyczny konflikt teologiczny jako tło dla ukazania, jak spory doktrynalne maskują realną walkę o władzę i majątek.
↺Wilhelm dochodzi do prawdy, mimo że jego teoria oparta na Apokalipsie była błędna. Prawda jawi się jako efekt przypadku.
↺Symbolizuje świat jako tekst, zawiłość ludzkiej wiedzy i trudności w dotarciu do prawdy.
Relacja Wilhelma i Adsa służy ukazaniu procesu zdobywania wiedzy i nauki krytycznego myślenia.
Struktura kryminału jest pretekstem do podjęcia głębszych rozważań filozoficznych.
Zakazana księga jako źródło wiedzy i jednocześnie śmiertelne zagrożenie; metafora cenzury.
Wilhelm błędnie interpretuje serię morderstw jako realizację wizji z Apokalipsy św. Jana, co pokazuje zawodność interpretacji.
Melancholijna refleksja starego Adsa nad przemijaniem, kruchością życia i materialnych dzieł.
Tytułowy symbol wieloznaczności; odnosi się do przemijania, miłości, tajemnicy i faktu, że po rzeczach zostają tylko nazwy.
Symbolizuje nie tylko bibliotekę, ale cały świat, ludzki umysł i samą powieść jako strukturę pełną odniesień.
Użyte w bibliotece do dezorientacji, symbolizuje iluzoryczność poznania i zwodniczość znaków.
Symbol oczyszczenia i zniszczenia; pożar biblioteki to ostateczna klęska rozumu i triumf fanatyzmu.
Liczne nawiązania do Biblii (Apokalipsa), Arystotelesa, Sherlocka Holmesa (Wilhelm) i Jorge Luisa Borgesa (Jorge).
Fikcyjny wstęp o odnalezionym rękopisie podważa status prawdy przedstawionej historii i wciąga czytelnika w grę literacką.