lektura szkolna
| Autor | Sofokles, jeden z trzech wielkich tragików greckich, innowator teatru. |
| Rok powstania | ok. 429–427 r. p.n.e. |
| Gatunek literacki | Tragedia antyczna (grecka). |
| Epoka | Antyk (starożytna Grecja, złoty wiek Aten pod rządami Peryklesa). |
| Najważniejsza tematyka | nieuchronność losu (fatum), wina tragiczna (hamartia), dążenie do prawdy, ludzka pycha (hybris) i bezsilność człowieka wobec przeznaczenia. |
Teby nawiedza zaraza; lud prosi króla Edypa o pomoc, przypominając mu o zasłudze pokonania Sfinksa.
Kreon wraca z wyroczni delfickiej z wieścią: zaraza ustąpi, gdy zabójca poprzedniego króla, Lajosa, zostanie ukarany.
Edyp rozpoczyna śledztwo i rzuca publiczną klątwę na nieznanego mordercę, nieświadomie przeklinając samego siebie (ironia tragiczna).
Wezwany ślepy wieszcz Tyrezjasz odmawia wyjawienia prawdy, chcąc oszczędzić Edypowi cierpienia.
Sprowokowany przez króla, Tyrezjasz oskarża go wprost: 'jesteś mordercą czlowieka, którego śmierci szukasz'.
Edyp, wpadając w gniew i paranoję, oskarża Tyrezjasza i Kreona o spisek mający na celu przejęcie władzy.
Dochodzi do ostrej kłótni między Edypem a Kreonem, którego król oskarża o zdradę; spór łagodzi Jokasta.
Jokasta, chcąc uspokoić męża, opowiada o przepowiedni dotyczącej Lajosa i jego śmierci z rąk zbójców na rozstaju dróg.
Szczegóły opowieści (miejsce zbrodni, wygląd Lajosa) budzą w Edypie przerażenie; przypomina sobie, że zabił kogoś w podobnych okolicznościach.
Z Koryntu przybywa posłaniec z wieścią o śmierci króla Polybosa, co Edyp i Jokasta początkowo uznają za dowód fałszywości wyroczni.
Posłaniec, chcąc uspokoić Edypa, wyjawia, że nie był on biologicznym synem Polybosa i Merope, lecz podrzutkiem znalezionym w górach Kiteron.
Jokasta jako pierwsza rozumie prawdę i błaga męża, by przerwał dochodzenie, po czym w rozpaczy wbiega do pałacu.
Na rozkaz Edypa zostaje sprowadzony stary sługa Lajosa, który był świadkiem morderstwa i porzucił niemowlę w górach.
Sługa, pod groźbą tortur, wyznaje, że dziecko, które ocalił, było synem Lajosa i Jokasty.
Prawda wychodzi na jaw: Edyp zabił własnego ojca i poślubił matkę, wypełniając przepowiednię. Następuje anagnoryzm (rozpoznanie).
Posłaniec domowy relacjonuje wydarzenia z pałacu: Jokasta powiesiła się w małżeńskiej komnacie.
Edyp, znajdując jej ciało, wyłupuje sobie oczy jej złotymi spinkami, nie chcąc patrzeć na świat, który go oszukał.
Oślepiony Edyp żegna się z córkami, Antygoną i Ismeną, i prosi nowego władcę, Kreona, o wygnanie z Teb. Chór wygłasza końcową sentencję o zmienności ludzkiego losu.
nieuchronność losu jako siła determinująca życie człowieka, której nie można oszukać ani uniknąć.
↺uporczywe poszukiwanie prawdy przez Edypa staje się motorem jego upadku; prawda jest niszczycielska, ale jej poznanie jest moralnym imperatywem.
↺dramat stawia pytanie o naturę winy niezawinionej (hamartia) – czy człowiek jest odpowiedzialny za czyny popełnione nieświadomie?
↺tragedia ukazuje, że ludzki rozum i intelekt (które pozwoliły pokonać Sfinksa) są bezsilne w starciu z wyrokami bogów.
↺zbytnia pewność siebie, arogancja i przekonanie o własnej nieomylności prowadzą bohatera do katastrofy.
↺Edyp jest uwikłany w sytuację bez wyjścia; jego szlachetne cechy (odpowiedzialność, dążenie do prawdy) prowadzą go do zguby.
↺wola ludzka vs wola boska – każda próba przeciwstawienia się przeznaczeniu (ucieczka Edypa, porzucenie go przez rodziców) jedynie przyspiesza jego realizację.
↺czy lepiej żyć w szczęśliwej nieświadomości, czy poznać bolesną prawdę o sobie? Jokasta wybiera pierwsze, Edyp drugie.
↺zbrodnia jednostki (miasma - zmaza) sprowadza klęskę (zarazę) na całą społeczność; los władcy jest nierozerwalnie związany z losem państwa.
↺Edyp jako król czuje się w pełni odpowiedzialny za swój lud i jest gotów poświęcić siebie, by ocalić Teby.
↺klątwa rzucona na ród Labdakidów i przepowiednia wyroczni delfickiej, która determinuje życie Edypa.
Edyp popełnia ojcobójstwo i kazirodztwo, nie mając świadomości, kim są jego ofiary.
cała akcja dramatu to dochodzenie, w którym detektyw (Edyp) okazuje się poszukiwanym zbrodniarzem.
Edyp jako sprawiedliwy, ale porywczy król, którego władza i odpowiedzialność stają się narzędziem jego upadku.
ucieczka Edypa z Koryntu jest symboliczną podróżą w stronę własnego, nieznanego przeznaczenia.
fizyczna ślepota Tyrezjasza jako symbol mądrości; samooślepienie Edypa jako kara za wcześniejszą 'ślepotę' umysłu i przyznanie się do winy.
miejsce kluczowego wyboru i nieodwracalnej zbrodni; symbolizuje moment, w którym los się dopełnia.
'człowiek o spuchniętych stopach' – imię jest fizycznym znakiem jego tragicznej przeszłości i odrzucenia.
fizyczny przejaw moralnego skażenia (miasma) państwa, spowodowanego nieukaraną zbrodnią.
mit o Edypie stał się inspiracją dla psychoanalizy (kompleks Edypa Zygmunta Freuda) i jest archetypem poszukiwania tożsamości.