lektura szkolna
| Autor | Stefan Żeromski. |
| Rok pierwszego wydania | 1899 (z datą wydawniczą 1900). |
| Gatunek literacki | powieść modernistyczna (młodopolska), łącząca cechy powieści społecznej i psychologicznej. |
| Epoka literacka | Młoda Polska (modernizm). |
| Najważniejsza tematyka | dylematy moralne inteligencji, bunt przeciwko niesprawiedliwości społecznej, poświęcenie dla idei, krytyka kapitalizmu i rozwarstwienia społecznego. |
| Kluczowy problem | konflikt między obowiązkiem wobec społeczeństwa a prawem do osobistego szczęścia. |
Młody chirurg Tomasz Judym, po studiach w Paryżu, poznaje w Luwrze Joannę Podborską oraz zamożne panny Orszeńskie.
Po powrocie do Warszawy odwiedza rodzinę na ulicy Ciepłej, konfrontując się z nędzą proletariatu, z którego się wywodzi.
Wygłasza u doktora Czernisza płomienny odczyt „Słówko w sprawie higieny”, w którym oskarża lekarzy o służenie wyłącznie bogatym i ignorowanie problemów biedoty.
Jego radykalne poglądy zostają wyśmiane i odrzucone przez środowisko medyczne, co prowadzi do jego zawodowego ostracyzmu.
Z powodu braku pacjentów w prywatnej praktyce i trudnej sytuacji finansowej, przyjmuje posadę lekarza w uzdrowisku Cisy.
W uzdrowisku Cisy Judym z zapałem organizuje szpital dla ubogich chłopów, walcząc z epidemią malarii.
Ponownie spotyka Joannę Podborską; między nimi rodzi się głębokie uczucie, które prowadzi do potajemnych zaręczyn.
Jego działalność społeczna i postulaty higieniczne (m.in. osuszenie stawów) prowadzą do ostrego konfliktu z zarządem uzdrowiska – dyrektorem Węglichowskim i administratorem Krzywosądem.
Punktem kulminacyjnym staje się decyzja zarządu o spuszczeniu zatrutego szlamu ze stawów do rzeki, z której czerpią wodę chłopi.
W akcie buntu i wściekłości Judym wrzuca Krzywosąda do stawu, co skutkuje natychmiastowym zwolnieniem z pracy i koniecznością opuszczenia Cisów.
W drodze z Cisów Judym spotyka inżyniera Korzeckiego, dekadenta i społecznika, który zabiera go do Zagłębia Dąbrowskiego.
Podejmuje pracę lekarza w kopalni, gdzie na co dzień styka się z ekstremalnym wyzyskiem i tragicznymi warunkami życia górników.
Samobójcza śmierć Korzeckiego, uosabiającego „ból istnienia” (Weltschmerz), głęboko wstrząsa bohaterem.
Do Sosnowca przyjeżdża Joanna, pełna nadziei na wspólne życie i założenie domu, w którym mogliby razem pomagać potrzebującym.
W dramatycznej, finałowej rozmowie Judym odrzuca miłość Joasi, tłumacząc, że musi spłacić „przeklęty dług” wobec swojej klasy społecznej i nie ma prawa do osobistego szczęścia.
Powieść kończy się symbolicznym obrazem rozdartej sosny, który odzwierciedla wewnętrzne pęknięcie i tragizm losu bohatera.
Ukazanie głębokiej przepaści między arystokracją, zamożną inteligencją a nędzą proletariatu i chłopstwa.
↺Tytułowa bezdomność ma wymiar dosłowny (brak domu), społeczny (wykorzenienie, alienacja), narodowy (brak niepodległej ojczyzny) i egzystencjalny (poczucie obcości w świecie).
↺Pytanie o rolę i moralną odpowiedzialność warstw wykształconych wobec najuboższych. Dylemat: praca u podstaw czy radykalny bunt?
↺Praca ukazana jest dwojako – jako źródło brutalnego wyzysku i cierpienia (w fabrykach, kopalni), ale też jako heroiczny wysiłek i fundament cywilizacji.
↺Wątki Wiktora Judyma i Leszczykowskiego pokazują emigrację zarobkową i polityczną jako dramat Polaków żyjących pod zaborami.
↺Niemożliwy do rozstrzygnięcia wybór między moralnym obowiązkiem wobec społeczeństwa a naturalnym prawem do osobistego szczęścia i miłości.
↺Postawa etycznego maksymalizmu, polegająca na całkowitym, heroicznym poświęceniu się dla idei, nawet za cenę własnego życia i szczęścia bliskich.
↺Sformułowanie zasady, że największym złem jest „krzywda bliźniego”, a człowiek jest „rzeczą świętą”, której nie wolno krzywdzić.
↺Zderzenie idealizmu i bezkompromisowości Judyma z cynizmem, konformizmem i egoizmem warszawskich lekarzy oraz zarządu uzdrowiska w Cisach.
↺Powieść nie daje jednoznacznej odpowiedzi, czy samotna walka Judyma ma szansę powodzenia, podkreślając tragizm jego losu i osamotnienie.
↺Judym jako medyk, który traktuje swój zawód jako misję społeczną, a nie źródło zarobku, co stawia go w opozycji do reszty środowiska.
Podróż Judyma przez różne środowiska (Paryż, Warszawa, Cisy, Zagłębie) jest symboliczną drogą do samopoznania i podjęcia ostatecznej, tragicznej decyzji.
Relacja Tomasza i Joasi jako przykład uczucia poświęconego dla wyższej idei, co nawiązuje do tradycji romantycznej.
Bunt Judyma przeciwko niesprawiedliwości społecznej, bunt Wiktora przeciwko wyzyskowi klasowemu – ukazanie różnych form sprzeciwu.
Dom jako symbol bezpieczeństwa, szczęścia i stabilizacji, którego większość bohaterów jest pozbawiona (dosłownie lub w przenośni), co stanowi oś interpretacyjną tytułu.
Wszechobecne cierpienie fizyczne (choroby, nędza) i egzystencjalne (ból istnienia Korzeckiego, rozdarcie Judyma).
Najważniejszy symbol w powieści, obrazuje wewnętrzne rozdarcie Judyma między miłością a obowiązkiem; symbol tragizmu jego losu i psychicznego pęknięcia.
Zestawienie dzieł sztuki w Luwrze symbolizuje fundamentalny konflikt między światem piękna, harmonii i bogactwa a światem nędzy, cierpienia i brzydoty.
Złowieszczy symbol, zwiastun nieszczęścia i śmierci, pojawiający się w kluczowych, dramatycznych momentach (np. przy umierającej Daszkowskiej).
Nazwa uzdrowiska, nawiązująca do drzewa symbolizującego śmierć i żałobę, ironicznie kontrastuje z jego leczniczą funkcją i ukazuje ukryte pod pozorami luksusu zło.
Postawa Judyma nawiązuje do prometeizmu (bunt w imię ludzkości) i wallenrodyzmu (poświęcenie osobistego szczęścia dla idei).