lektura szkolna
| Autor | William Szekspir (William Shakespeare). |
| Rok powstania | Około 1606 roku. |
| Gatunek literacki | Tragedia szekspirowska (dramat elżbietański). |
| Epoka | Renesans (w Anglii: epoka jakobińska). |
| Najważniejsza tematyka | Studium psychologiczne zbrodni i moralnej degradacji człowieka. |
| Główne problemy | Mechanizm władzy, nieuchronność kary, konflikt między wolną wolą a fatum. |
| Kompozycja | Zerwanie z antyczną zasadą trzech jedności na rzecz luźnej, epizodycznej fabuły. |
Makbet i Banko, wodzowie wojsk króla Dunkana, odnoszą zwycięstwo w bitwie i spotykają na wrzosowisku trzy wiedźmy.
Czarownice przepowiadają Makbetowi zdobycie tytułu tana Kawdoru i korony, a Bankowi spłodzenie dynastii królewskiej.
Gdy pierwsza część wróżby natychmiast się spełnia, w Makbecie budzi się chorobliwa ambicja, którą dzieli się w liście z żoną.
Lady Makbet, kobieta bezwzględna, przejmuje inicjatywę i planuje zabójstwo króla Dunkana, który ma gościć w ich zamku w Inverness.
Makbet, po wewnętrznych wahaniach i pod wpływem psychicznej manipulacji żony, morduje śpiącego Dunkana.
Małżonkowie zacierają ślady, wrabiając w zbrodnię strażników, których Makbet zabija, udając poryw gniewu.
Synowie króla, Malkolm i Donalbein, w obawie o życie uciekają z kraju, co pozwala Makbetowi sięgnąć po tron.
Makbet zostaje królem, ale dręczy go paranoja i strach przed przepowiednią dotyczącą potomków Banka.
Nowy władca zleca zabójstwo przyjaciela. Banko ginie w zasadzce, ale jego synowi, Fleance'owi, udaje się uciec.
Podczas uczty koronacyjnej Makbet doznaje halucynacji – widzi ducha zamordowanego Banka, co publicznie demaskuje jego niestabilność psychiczną.
Tyran ponownie odwiedza wiedźmy i otrzymuje zwodnicze przepowiednie (o lesie Birnam i człowieku „niezrodzonym z kobiety”), które dają mu fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
Na wieść o ucieczce Makdufa do Anglii, Makbet w akcie zemsty zleca brutalne wymordowanie jego żony i dzieci.
W Anglii prawowity następca tronu, Malkolm, i Makduf jednoczą siły, by z pomocą wojsk angielskich obalić tyrana.
Lady Makbet popada w obłęd: dręczona wyrzutami sumienia cierpi na somnambulizm, podczas którego próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew.
Wojska Malkolma docierają do lasu Birnam i maskują się gałęziami, przez co „las idzie na zamek Dunzynan” – pierwsza przepowiednia się spełnia.
Lady Makbet popełnia samobójstwo, na co Makbet reaguje słynnym monologiem o życiu jako „powieści idioty”.
W trakcie bitwy Makbet staje do pojedynku z Makdufem, wierząc, że chroni go zaklęcie.
Makduf wyjawia, że został „przedwcześnie z łona matki wycięty” (przez cesarskie cięcie), co spełnia drugą przepowiednię.
Makbet ginie w walce, a Makduf przynosi jego odciętą głowę jako dowód zwycięstwa.
Malkolm zostaje prawowitym królem Szkocji, przywracając w państwie ład i sprawiedliwość.
ambitny, odważny, ale podatny na sugestie, wewnętrznie rozdarty między honorem a żądzą władzy.
bohater dynamiczny, którego moralna degradacja jest główną osią dramatu. Zbrodnia prowadzi go do paranoi, okrucieństwa i ostatecznie nihilizmu.
niepohamowana ambicja, która prowadzi go do błędnej interpretacji przepowiedni i katastrofy.
bohater tragiczny, którego upadek ilustruje destrukcyjną naturę zła i władzy zdobytej nielegalnie.
uosobienie człowieka, który świadomie wybiera zło, uruchamiając spiralę zbrodni, z której nie ma ucieczki.
inicjatorka i motywacja pierwszej zbrodni; manipuluje Makbetem, odwołując się do jego męskiej dumy.
postać dynamiczna; jej początkowa siła psychiczna okazuje się iluzją. Pod ciężarem winy popada w obłęd (somnambulizm) i popełnia samobójstwo.
archetyp femme fatale i kobiety-zbrodniarki, która odrzuca swoją kobiecą naturę („wyzujcie mnie z płci”) w imię ambicji.
Jej upadek pokazuje, że sumienia nie da się zagłuszyć, a wyparta wina prowadzi do autodestrukcji.
Kontrastuje z postacią Lady Makduf, uosabiającej tradycyjne wartości rodzinne.
szlachetny, rozważny, sceptyczny wobec sił nadprzyrodzonych. Stanowi moralne przeciwieństwo Makbeta.
ostrzega Makbeta, że „narzędzia piekła prawdę nam podają, aby nas w zgubne potem sieci wplątać”.
jego postać podkreśla wolny wybór Makbeta – pokazuje, że można było zareagować inaczej. Staje się pierwszą ofiarą paranoi Makbeta-króla.
reprezentuje honor, lojalność i racjonalizm. Jego duch nawiedzający Makbeta jest ucieleśnieniem wyrzutów sumienia tyrana.
Szekspir wybielił jego postać (w kronikach był wspólnikiem zbrodni), by przypodobać się królowi Jakubowi I, który uważał się za jego potomka.
prawy, odważny, patriotyczny. Od początku nie ufa Makbetowi i odmawia udziału w jego koronacji.
po brutalnym zamordowaniu jego żony i dzieci, jego celem staje się osobista zemsta na tyranie.
jest narzędziem fatum i sprawiedliwośc. To on zabija Makbeta, spełniając dwuznaczną przepowiednię o „niezrodzonym z kobiety”.
uosobienie sprawiedliwości, która ostatecznie triumfuje nad tyranią. Reprezentuje siły przywracające ład moralny w Szkocji.
Jego postać pokazuje, że cierpienie może stać się siłą napędową do walki ze złem.
Szekspir ukazuje zło jako aktywną, niszczycielską siłę, która rodzi się w ludzkim umyśle i infekuje całe państwo.
↺Dramat analizuje, jak żądza władzy prowadzi do moralnej degradacji i jak władza zdobyta siłą musi być utrzymywana przez terror.
↺Każda zbrodnia pociąga za sobą nieuchronną karę, która ma wymiar psychologiczny (obłęd, paranoja) i ostatecznie fizyczny (śmierć).
↺Utwór stawia pytanie, czy ludzkim losem rządzi przeznaczenie (przepowiednie), czy też człowiek sam ponosi odpowiedzialność za swoje wybory.
↺Tragedia jest głębokim studium psychologicznym zbrodniarzy, pokazującym, jak wina i strach niszczą ludzką osobowość.
↺Zabójstwo króla (regicydium) jest postrzegane jako zbrodnia przeciwko naturalnemu porządkowi (Wielkiemu Łańcuchowi Bytu), co wywołuje chaos w świecie ludzi i natury.
↺Wybór między lojalnością wobec króla a osobistą ambicją. Każda decyzja prowadzi do katastrofy – rezygnacja z korony oznacza niespełnienie, a zbrodnia prowadzi do potępienia.
↺Postaci takie jak Banko i Makduf muszą wybierać między lojalnością wobec nowego, lecz nieprawego władcy a wiernością ojczyźnie i sprawiedliwości.
↺Postawa Lady Makbet to przykład makiawelizmu – odrzucenia moralności w imię osiągnięcia celu politycznego.
↺Kluczowy problem dramatu. Postaci ukrywają swoje prawdziwe intencje pod maską lojalności („Fałsz serca i fałsz lic muszą iść społem”).
↺Świat przedstawiony funkcjonuje według zasady „Szpetność upięknia, piękność szpeci”, gdzie granice między dobrem a złem ulegają zatarciu.
↺Tyrania Makbeta prowadzi do upadku państwa – kraj pogrąża się w chaosie, strachu i krwi, co pokazuje destrukcyjny wpływ złej władzy na społeczeństwo.
↺Ukazany jako niszczycielska siła i obsesja, która prowadzi do zbrodni i tyranii. Porównanie rządów sprawiedliwego Dunkana i okrutnego Makbeta.
Analiza psychologiczna zbrodniarza i mechanizmu „spirali zła”, gdzie jeden występek pociąga za sobą kolejne.
Kara ma charakter wewnętrzny (psychologiczny) – obłęd, halucynacje, bezsenność – i ostatecznie zewnętrzny (śmierć).
Rola wiedźm i ich dwuznacznych proroctw w kształtowaniu losu bohatera.
Sen jako symbol niewinności i czystego sumienia. Makbet „zabija sen”, skazując siebie i żonę na wieczną udrękę bezsenności i koszmarów.
Postaci ukrywają swoje prawdziwe, zbrodnicze intencje pod maską uprzejmości i lojalności.
Obłęd Lady Makbet (somnambulizm) i paranoja Makbeta jako skutek popełnionych zbrodni.
Symbol o zmiennym znaczeniu – od honoru rycerskiego, przez winę, której nie da się zmyć, po fizyczny objaw obłędu (plamy na rękach Lady Makbet).
Symbol zbrodniczej myśli i narzędzie zbrodni; halucynacja lewitującego sztyletu jest manifestacją wewnętrznego konfliktu Makbeta.
Przestrzeń zbrodni, chaosu moralnego i działania sił nieczystych. Makbet prosi gwiazdy, by „skryły światło”.
Jej zaburzenia (burze, zaćmienia, dziwne zachowanie zwierząt) odzwierciedlają chaos w świecie moralnym po zabójstwie króla.
W słynnym monologu Makbet określa życie jako „powieść idioty” i rolę odegraną przez „nędznego aktora” na scenie, co podkreśla absurdalność jego dążeń.
Postać Hekate, bogini czarów, nawiązuje do mitologii greckiej; motyw fatum i bohatera tragicznego czerpie z tradycji tragedii greckiej.
„Makbet” inspirował m.in. „Balladynę” Słowackiego (problem winy i władzy), opery (Verdi), filmy (Kurosawa, Polański, Coen).