lektura szkolna
| Autor | William Szekspir (William Shakespeare). |
| Rok powstania | Około 1606 roku. |
| Gatunek literacki | Tragedia szekspirowska (dramat elżbietański). |
| Epoka | Renesans (w Anglii: epoka jakobińska). |
| Najważniejsza tematyka | Studium psychologiczne zbrodni i moralnej degradacji człowieka. |
| Główne problemy | Mechanizm władzy, nieuchronność kary, konflikt między wolną wolą a fatum. |
| Kompozycja | Zerwanie z antyczną zasadą trzech jedności na rzecz luźnej, epizodycznej fabuły. |
Makbet i Banko, wodzowie wojsk króla Dunkana, odnoszą zwycięstwo w bitwie i spotykają na wrzosowisku trzy wiedźmy.
Czarownice przepowiadają Makbetowi zdobycie tytułu tana Kawdoru i korony, a Bankowi spłodzenie dynastii królewskiej.
Gdy pierwsza część wróżby natychmiast się spełnia, w Makbecie budzi się chorobliwa ambicja, którą dzieli się w liście z żoną.
Lady Makbet, kobieta bezwzględna, przejmuje inicjatywę i planuje zabójstwo króla Dunkana, który ma gościć w ich zamku w Inverness.
Makbet, po wewnętrznych wahaniach i pod wpływem psychicznej manipulacji żony, morduje śpiącego Dunkana.
Małżonkowie zacierają ślady, wrabiając w zbrodnię strażników, których Makbet zabija, udając poryw gniewu.
Synowie króla, Malkolm i Donalbein, w obawie o życie uciekają z kraju, co pozwala Makbetowi sięgnąć po tron.
Makbet zostaje królem, ale dręczy go paranoja i strach przed przepowiednią dotyczącą potomków Banka.
Nowy władca zleca zabójstwo przyjaciela. Banko ginie w zasadzce, ale jego synowi, Fleance'owi, udaje się uciec.
Podczas uczty koronacyjnej Makbet doznaje halucynacji – widzi ducha zamordowanego Banka, co publicznie demaskuje jego niestabilność psychiczną.
Tyran ponownie odwiedza wiedźmy i otrzymuje zwodnicze przepowiednie (o lesie Birnam i człowieku „niezrodzonym z kobiety”), które dają mu fałszywe poczucie bezpieczeństwa.
Na wieść o ucieczce Makdufa do Anglii, Makbet w akcie zemsty zleca brutalne wymordowanie jego żony i dzieci.
W Anglii prawowity następca tronu, Malkolm, i Makduf jednoczą siły, by z pomocą wojsk angielskich obalić tyrana.
Lady Makbet popada w obłęd: dręczona wyrzutami sumienia cierpi na somnambulizm, podczas którego próbuje zmyć z rąk niewidzialną krew.
Wojska Malkolma docierają do lasu Birnam i maskują się gałęziami, przez co „las idzie na zamek Dunzynan” – pierwsza przepowiednia się spełnia.
Lady Makbet popełnia samobójstwo, na co Makbet reaguje słynnym monologiem o życiu jako „powieści idioty”.
W trakcie bitwy Makbet staje do pojedynku z Makdufem, wierząc, że chroni go zaklęcie.
Makduf wyjawia, że został „przedwcześnie z łona matki wycięty” (przez cesarskie cięcie), co spełnia drugą przepowiednię.
Makbet ginie w walce, a Makduf przynosi jego odciętą głowę jako dowód zwycięstwa.
Malkolm zostaje prawowitym królem Szkocji, przywracając w państwie ład i sprawiedliwość.
Szekspir ukazuje zło jako aktywną, niszczycielską siłę, która rodzi się w ludzkim umyśle i infekuje całe państwo.
↺Dramat analizuje, jak żądza władzy prowadzi do moralnej degradacji i jak władza zdobyta siłą musi być utrzymywana przez terror.
↺Każda zbrodnia pociąga za sobą nieuchronną karę, która ma wymiar psychologiczny (obłęd, paranoja) i ostatecznie fizyczny (śmierć).
↺Utwór stawia pytanie, czy ludzkim losem rządzi przeznaczenie (przepowiednie), czy też człowiek sam ponosi odpowiedzialność za swoje wybory.
↺Tragedia jest głębokim studium psychologicznym zbrodniarzy, pokazującym, jak wina i strach niszczą ludzką osobowość.
↺Zabójstwo króla (regicydium) jest postrzegane jako zbrodnia przeciwko naturalnemu porządkowi (Wielkiemu Łańcuchowi Bytu), co wywołuje chaos w świecie ludzi i natury.
↺Wybór między lojalnością wobec króla a osobistą ambicją. Każda decyzja prowadzi do katastrofy – rezygnacja z korony oznacza niespełnienie, a zbrodnia prowadzi do potępienia.
↺Postaci takie jak Banko i Makduf muszą wybierać między lojalnością wobec nowego, lecz nieprawego władcy a wiernością ojczyźnie i sprawiedliwości.
↺Postawa Lady Makbet to przykład makiawelizmu – odrzucenia moralności w imię osiągnięcia celu politycznego.
↺Kluczowy problem dramatu. Postaci ukrywają swoje prawdziwe intencje pod maską lojalności („Fałsz serca i fałsz lic muszą iść społem”).
↺Świat przedstawiony funkcjonuje według zasady „Szpetność upięknia, piękność szpeci”, gdzie granice między dobrem a złem ulegają zatarciu.
↺Tyrania Makbeta prowadzi do upadku państwa – kraj pogrąża się w chaosie, strachu i krwi, co pokazuje destrukcyjny wpływ złej władzy na społeczeństwo.
↺Ukazany jako niszczycielska siła i obsesja, która prowadzi do zbrodni i tyranii. Porównanie rządów sprawiedliwego Dunkana i okrutnego Makbeta.
Analiza psychologiczna zbrodniarza i mechanizmu „spirali zła”, gdzie jeden występek pociąga za sobą kolejne.
Kara ma charakter wewnętrzny (psychologiczny) – obłęd, halucynacje, bezsenność – i ostatecznie zewnętrzny (śmierć).
Rola wiedźm i ich dwuznacznych proroctw w kształtowaniu losu bohatera.
Sen jako symbol niewinności i czystego sumienia. Makbet „zabija sen”, skazując siebie i żonę na wieczną udrękę bezsenności i koszmarów.
Postaci ukrywają swoje prawdziwe, zbrodnicze intencje pod maską uprzejmości i lojalności.
Obłęd Lady Makbet (somnambulizm) i paranoja Makbeta jako skutek popełnionych zbrodni.
Symbol o zmiennym znaczeniu – od honoru rycerskiego, przez winę, której nie da się zmyć, po fizyczny objaw obłędu (plamy na rękach Lady Makbet).
Symbol zbrodniczej myśli i narzędzie zbrodni; halucynacja lewitującego sztyletu jest manifestacją wewnętrznego konfliktu Makbeta.
Przestrzeń zbrodni, chaosu moralnego i działania sił nieczystych. Makbet prosi gwiazdy, by „skryły światło”.
Jej zaburzenia (burze, zaćmienia, dziwne zachowanie zwierząt) odzwierciedlają chaos w świecie moralnym po zabójstwie króla.
W słynnym monologu Makbet określa życie jako „powieść idioty” i rolę odegraną przez „nędznego aktora” na scenie, co podkreśla absurdalność jego dążeń.
Postać Hekate, bogini czarów, nawiązuje do mitologii greckiej; motyw fatum i bohatera tragicznego czerpie z tradycji tragedii greckiej.
„Makbet” inspirował m.in. „Balladynę” Słowackiego (problem winy i władzy), opery (Verdi), filmy (Kurosawa, Polański, Coen).