lektura szkolna
| Autor | Adam Mickiewicz (1798-1855) |
| Okres twórczości | Główna aktywność przypada na lata 1820-1834. |
| Gatunki literackie | Tworzył w różnorodnych gatunkach, m.in.: dramat romantyczny (Dziady), epopeja narodowa (Pan Tadeusz), powieść poetycka (Konrad Wallenrod), sonet (Sonety krymskie), ballada (Ballady i romanse), liryka (Liryki lozańskie), oda (Oda do młodości). |
| Epoka | Romantyzm |
| Najważniejsza tematyka | Walka o niepodległość Polski, los jednostki na tle historii, nieszczęśliwa miłość romantyczna, rola poety jako duchowego przywódcy narodu (wieszcz), ludowość i natura, mesjanizm narodowy. |
Urodził się 24 grudnia 1798 r. w Zaosiu lub Nowogródku w rodzinie drobnej szlachty.
W latach 1815-1819 studiował na Uniwersytecie Wileńskim, gdzie współtworzył tajne Towarzystwo Filomatów i Filaretów, skupiające się na samokształceniu i patriotyzmie.
Po studiach pracował jako nauczyciel w Kownie (1819-1823), co odczuwał jako przymus i źródło frustracji.
Przeżył nieszczęśliwą miłość do Maryli Wereszczakówny, która została wydana za mąż za hrabiego Puttkamera. Uczucie to stało się archetypem miłości romantycznej w jego twórczości.
W 1822 roku wydał pierwszy tom „Poezji” zawierający „Ballady i romanse”, co zapoczątkowało romantyzm w Polsce.
W 1823 opublikował drugi tom poezji z „Grażyną” oraz II i IV częścią „Dziadów”.
W 1823 roku został aresztowany w procesie filomatów i uwięziony w klasztorze bazylianów w Wilnie.
W 1824 roku został skazany na zesłanie w głąb Rosji. Przebywał w Petersburgu, Odessie i Moskwie.
Podczas zesłania nawiązał kontakty z rosyjską elitą intelektualną, m.in. z Aleksandrem Puszkinem i dekabrystami.
Podróż na Krym zaowocowała powstaniem cyklu „Sonetów krymskich” (1826), w których widoczny jest orientalizm i tęsknota za ojczyzną.
W 1828 roku opublikował powieść poetycką „Konrad Wallenrod”, poruszającą dylemat walki z wrogiem za pomocą podstępu.
W 1829 roku udało mu się opuścić Rosję. Rozpoczął podróż po Europie: odwiedził Niemcy (spotkanie z Goethem), Szwajcarię i Włochy.
Wiadomość o wybuchu powstania listopadowego zastała go w Rzymie. Nie wziął udziału w walkach, co stało się dla niego źródłem poczucia winy.
Po upadku powstania znalazł się w Dreźnie, gdzie w 1832 roku napisał III część „Dziadów”, będącą odpowiedzią na klęskę narodową.
W 1832 roku osiadł w Paryżu, stając się duchowym przywódcą Wielkiej Emigracji.
W 1834 roku wydał swoje ostatnie wielkie dzieło poetyckie – epopeję narodową „Pan Tadeusz” – oraz poślubił Celinę Szymanowską.
W latach 1839-1840 wykładał literaturę łacińską w Lozannie, gdzie powstały refleksyjne „Liryki lozańskie”.
Od 1840 roku prowadził katedrę literatur słowiańskich w Collège de France w Paryżu.
W 1841 roku związał się z ruchem mistycznym Andrzeja Towiańskiego, co doprowadziło do utraty posady na uniwersytecie z powodu głoszonych poglądów.
Aktywnie uczestniczył w Wiośnie Ludów (1848), próbując stworzyć Legion Polski we Włoszech i redagując radykalny dziennik „Trybuna Ludów”.
Zmarł nagle 26 listopada 1855 roku w Konstantynopolu podczas próby sformowania polskich oddziałów do walki z Rosją w czasie wojny krymskiej.
nieszczęśliwy kochanek, indywidualista skupiony na własnym cierpieniu po stracie ukochanej. Jego biografia jest naznaczona samobójczą śmiercią z miłości.
symboliczna przemiana Gustawa. Kochanek umiera, a rodzi się patriota. Przejmuje na siebie cierpienie całego narodu („Nazywam się Milijon – bo za milijony kocham i cierpię katusze”).
buntownik, indywidualista, poeta-wieszcz, który w „Wielkiej Improwizacji” rzuca wyzwanie samemu Bogu w imię miłości do ojczyzny.
Przemiana Gustawa w Konrada symbolizuje przewartościowanie w epoce romantyzmu – od miłości indywidualnej do miłości ojczyzny jako wartości nadrzędnej.
Litwin (Walter Alf) porwany w dzieciństwie przez Krzyżaków. Poznaje swoje pochodzenie i postanawia zniszczyć zakon od wewnątrz.
Bohater musi wybrać między etosem rycerskim (walka otwarta, honor) a walką podstępną, zdradziecką, która jako jedyna może przynieść zwycięstwo jego ojczyźnie.
Wallenrod poświęca wszystko – miłość, szczęście osobiste i honor – dla dobra ojczyzny. Jego zwycięstwo jest jednocześnie jego klęską moralną i prowadzi do samobójstwa.
Jako wielki mistrz zakonu krzyżackiego celowo prowadzi go do klęski militarnej, mszcząc się za krzywdy Litwy.
Postać Wallenroda była odczytywana jako usprawiedliwienie walki spiskowej z zaborcą w sytuacji beznadziejnej.
posiada zdolność przewidywania przyszłości, rozumie sens historii i cierpienia narodu, jest pośrednikiem między światem ludzkim a boskim.
Konrad z III części „Dziadów” w scenie „Wielkiej Improwizacji” czuje się równy Bogu i żąda od Niego „rządu dusz”, by móc uszczęśliwić swój naród.
Sam Mickiewicz był postrzegany jako wieszcz narodowy, a jego twórczość traktowano jako drogowskaz dla Polaków w okresie niewoli.
Koncepcja poety-wieszcza podnosiła rangę poezji do narzędzia walki o niepodległość i przetrwanie tożsamości narodowej.
Występuje w liryce („Do M***”) oraz jako pierwowzór ukochanej Gustawa (IV cz. „Dziadów”). Symbolizuje miłość idealną, utraconą, tragiczną i niespełnioną.
Tytułowa bohaterka powieści poetyckiej. Żona księcia Litwora, która wbrew jego woli (chciał sprzymierzyć się z Krzyżakami) przywdziewa jego zbroję i staje na czele wojsk litewskich.
Jest wzorem patriotki, która przedkłada dobro ojczyzny nad życie osobiste i uczucia. Ginie w walce, ale ratuje honor męża i kraju.
Grażyna to przykład silnej kobiety-bohaterki, zdolnej do najwyższego poświęcenia. Uosabia cnoty rycerskie i patriotyczne.
Centralny temat twórczości, odzwierciedlający sytuację Polski pod zaborami. Ukazany przez pryzmat walki, cierpienia i nadziei.
↺Poezja jako „arka przymierza między dawnymi i młodszymi laty”, skarbnica narodowej tożsamości. Poeta jako duchowy przewodnik narodu (wieszcz).
↺Koncepcja historiozoficzna przedstawiona w III cz. „Dziadów” i „Księgach narodu...”. Polska jako „Chrystus narodów”, której cierpienie ma przynieść zbawienie całej ludzkości.
↺Uczucie gwałtowne, nieszczęśliwe, prowadzące do cierpienia i buntu. Często stanowi siłę niszczącą, ale też inspirującą do wielkich czynów.
↺Fascynacja kulturą ludową (wierzenia, moralność, język) jako źródłem prawdy o świecie („Ballady i romanse”). Natura jako tło wydarzeń, odzwierciedlająca stany duchowe bohaterów.
↺Konflikt pokoleń dotyczący sposobów poznawania świata. „Szkiełko i oko” (racjonalizm) kontra „czucie i wiara” (poznanie intuicyjne, duchowe).
↺Dylemat między etosem rycerskim a koniecznością walki podstępem. Poświęcenie honoru jednostki dla dobra ogółu.
↺W „Wielkiej Improwizacji” Konrad rzuca wyzwanie Bogu, oskarżając Go o obojętność na cierpienie narodu. To konflikt między miłością do ojczyzny a porządkiem boskim.
↺Bohaterowie Mickiewicza (Wallenrod, Konrad) muszą rezygnować z prywatnego życia i miłości na rzecz sprawy narodowej.
↺Poeta zmagał się z poczuciem winy z powodu nieuczestniczenia w powstaniu listopadowym, co znalazło odzwierciedlenie w III cz. „Dziadów” jako zbiorowa odpowiedzialność emigracji.
↺Przedstawiana jako utracony raj (arkadyjska Litwa w „Panu Tadeuszu”), cierpiąca matka (Polska w III cz. „Dziadów”) lub idea, za którą warto oddać życie.
Kluczowy dla biografii bohatera romantycznego. Symboliczna śmierć kochanka (Gustaw) i narodziny bojownika o wolność (Konrad).
Sny i wizje jako sposób komunikacji ze światem nadprzyrodzonym i źródło wiedzy profetycznej (Widzenie ks. Piotra, sen Senatora w III cz. „Dziadów”).
Los polskiego emigranta po powstaniu listopadowym. Pielgrzym to symbol człowieka w drodze do wolnej ojczyzny, niosącego ideę niepodległości.
Natura jest uduchowiona, tajemnicza i często współodczuwa z bohaterem (burza na morzu w „Sonetach krymskich”). Jest też świadkiem historii i strażniczką pamięci (świat przyrody w „Panu Tadeuszu”).
Postawa Konrada z III cz. „Dziadów”, który, podobnie jak mityczny Prometeusz, buntuje się przeciwko siłom wyższym (Bogu) w imię miłości do ludzkości (narodu) i gotów jest na samotne cierpienie.
Symbolika biblijna, w której Polska pełni rolę Mesjasza, a jej cierpienie w okresie zaborów jest ofiarą mającą przynieść wolność wszystkim ludom Europy.
Fascynacja kulturą Wschodu widoczna w „Sonetach krymskich”. Egzotyczny krajobraz staje się pretekstem do refleksji nad przemijaniem, potęgą natury i tęsknotą za ojczyzną.
Częste nawiązania do konkretnych wydarzeń z historii Polski i Litwy (np. walki z Krzyżakami w „Konradzie Wallenrodzie” i „Grażynie”, ostatni zajazd szlachecki w „Panu Tadeuszu”).
Charakterystyczne dla romantyzmu łączenie cech liryki, epiki i dramatu w jednym utworze (np. dramat romantyczny, powieść poetycka).