Miejsce (Opowieści galicyjskie) - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Narrator-wędrowiec dociera do miejsca w bezludnej, górskiej dolinie, gdzie jeszcze do niedawna, przez dwieście lat, stała drewniana cerkiewświątynia obrządku prawosławnego lub greckokatolickiego.. Rozbiórka zajęła ekipie tylko dwa miesiące. Po budynku zostaje prostokąt gołej, gliniastej ziemi, którą dopiero za rok pokryje trawa. Przy pustym placu narrator spotyka turystę z aparatem i prowadzi z nim lakoniczny dialog o tym, co się tu stało. Zamiast suchych faktów próbuje wyobrazić sobie początek tej historii: jak dwieście lat wcześniej ścinano jodły, ciągnięto pnie końmi przez zaspy i wznoszono zrąb, aż wnętrze wypełniło się blaskiem ikon. Wspomina też, jak po otwarciu wschodniej granicy do opuszczonej, na wpół zrujnowanej świątyni zaczęli wracać potomkowie dawnych, wysiedlonych mieszkańców: stare kobiety klękające na gliniastym klepisku i sparaliżowany starzec przywieziony na wozie, dla którego to miejsce wciąż żyje. Konserwatorzy owijają w końcu belki jak mumie i wywożą je samochodami. Narrator zastanawia się, czy w ogóle da się przenieść samo miejsce, skoro nie tworzą go ani wymiary, ani materiał. Opowiadanie kończy się gorzko ironicznym pytaniem turysty o to, gdzie było wejście. Narrator odpowiada, że stoi dokładnie na progu.

Streszczenie szczegółowe

Pusty plac po cerkwi

Ekipa rozbiórkowa uwinęła się bardzo szybko: zajęło jej to dwa miesiące. Po dwustuletniej drewnianej cerkwi zostaje tylko prostokąt szarej, gliniastej ziemi; w lesistym, bezludnym pejzażu ta goła plama wygląda „jak płatek zdartej skóry”. Dopiero za rok, pierwszy raz od dwustu lat, wyrośnie tu trawa albo pokrzywy, bo to one zwykle pierwsze zajmują miejsca porzucone przez ludzi.

Na placu narrator spotyka mężczyznę z plecakiem, mapą i aparatem fotograficznym. Ich rozmowa jest krótka i rzeczowa:

— Co tu było? — zapytał mnie mężczyzna. […] — Cerkiew — odpowiedziałem. — I co się stało? — Nic. Zabrali ją do muzeum. — Całą? — Całą, ale po kawałku.

Turysta wchodzi na udeptany placyk, szuka wzrokiem nieistniejących już ścian i sklepienia, znajduje słoneczną plamę w miejscu dawnego prezbiteriumczęść świątyni z ołtarzem, przeznaczona dla duchownych. i robi zdjęcie. — Szkoda — mówi. — Tak — odpowiada narrator.

Niepewny początek: wyobrażona budowa

Narrator wielokrotnie próbuje sobie wyobrazić początek tej historii. Data niektórych wydarzeń ze świata jest znana co do roku: wiadomo, kiedy umierał Casanova, kiedy kozacy dońscy maszerowali na Indie, kiedy swoje ostatnie lata spędzał Ludwik XVI. Tu jednak dokładnej daty nikt nie zapisał, jakby dwa obowiązujące w tych stronach kalendarze, gregoriański i juliański, wzajemnie się znosiły. Wśród traw walają się resztki pokruszonego gontudrewniana, klinowata dachówka. z gwoździami o niespotykanym dziś, kwadratowym przekroju, prawdopodobnie kutymi ręcznie, w cygańskiej kuźni albo wprost na miejscu budowy.

Z tej niepewności rodzi się refleksja, która spina całe opowiadanie:

Być może wyobraźnia i wiara nie mogą bez siebie istnieć, bo mają wspólną istotę — nie wymagają dowodu.

Budowa musiała zacząć się zimą. Wtedy jest najwięcej wolnego czasu, a transport po śniegu jest najłatwiejszy. Trzeba było odnaleźć najlepsze, grube jodły rosnące kilometr dalej i wyżej, ściąć je i obrobić. Dwóch mężczyzn piłowało jedno drzewo cały dzień, w milczeniu nasłuchując trzasku pękających włókien, a potem krzesano gałęzie i zaprzęgano konie, żeby ciągnąć pnie przez zaspy i wykroty aż na skraj lasu. Trzeba było ściąć nawet sto drzew, co było sporym wysiłkiem jak na możliwości wsi liczącej może dwadzieścia chałup.

Wyobraża sobie też samą budowę świątyni. Wiosną, jeszcze w błocie, wytyczano węgielne kamienie babińca, nawy i prezbiterium; modrzewiowe podwaliny ciosano toporami na kwadratowy przekrój. W ciepłe dni powietrze gęstniało od żywicznej woni świeżego drewna, a stukot pił i uderzenia siekier niosły się echem po całej dolinie. Jesienią przybijano ostatnie gonty i układano podłogę. Fragment świata został wtedy wyjęty ze świata i uniesiony w inną dziedzinę, tak jak prorok Eliasz namalowany po lewej stronie ikonostasuściana pokryta ikonami, oddzielająca prezbiterium od reszty cerkwi..

Wnętrze, które na chwilę ożywa

To zjawisko musiało się powtarzać setki razy: w pogodne jesienne popołudnia słońce stało tuż naprzeciw wejścia i wystarczyło pchnąć wrota, żeby blask wlał się do środka, omiótł zbutwiałą nawę i rozbił się o ikonostas. Przez te kilka minut zetlałe złoto snycerki i poczerniałe ikony, w tym twarz świętego Dymitra i nagie ciało Adama, odzyskiwały pierwotne, prawie nadprzyrodzone lśnienie, zanim słońce schowało się za pagórkiem i do wnętrza wracał półmrok.

Same przedmioty i obrazy w świątyni są dla narratora najmniej fascynujące, bo zbyt przypominają resztę rzeczywistości. Znacznie ważniejsze jest samo zamknięte w bryle powietrze, uformowane przez ściany i sklepienie: to ono, nie ikony, jest najdoskonalszym odwzorowaniem tęsknoty.

Powrót wysiedlonych

Gdy niedawno otwarto wschodnią granicę, do opuszczonej, na wpół zrujnowanej cerkwi zaczęli zjawiać się potomkowie jej budowniczych, wysiedlonych stąd pięćdziesiąt lat wcześniej, przemocą albo podstępem. Stare kobiety przestępują próg, klękają na gliniastym klepisku (podłogi już dawno nie ma), żegnają się i biją pokłony, mimo że ołtarz stoi koślawo oparty o ścianę, drzwiczki tabernakulum są wyrwane, a najważniejszych ikon (Chrystusa, Matki Bożej, świętego Mikołaja) w ogóle brakuje. Wnętrze pachnie piwnicą. Kobiety i tak klękają.

Rodzina z okolicy przywozi też sparaliżowanego starca. Siedzi wyprostowany na krześle ustawionym wprost na chłopskim wozie, a dwóch mężczyzn musi go z tym krzesłem wnieść do środka. Jego dziewięćdziesięcioletni umysł zachował pełną jasność:

Panie, byłem na Syberii, byłem w Kazachstanie i w Mongolii, widziałem buddystów. Widziałem i Ruskich, którzyod urodzenia w nic nie wierzyli. Mój ojciec w 95 roku pomagał zmieniać tutaj dach. Gont przykrywali blachą. A potem mnie tutaj chrzcili.

Gdy wóz rusza z powrotem, starzec wskazuje miejsca po nieistniejących już domach, wymienia imiona dawnych sąsiadów, jedzie przez wieś, która istnieje już tylko w jego pamięci. Na pożegnanie uśmiecha siściwie to można by już umierać”.

Strych, puszczyk i powolny rozpad

Czasem wchodzi też na strych wąskimi schodami, stąpając ostrożnie tylko po legarach, bo deski stropu ledwo się trzymają. Więźba dachu i belkowanie dzwonnicy są spojone bez jednego gwoździa, tylko na zamki, kołki i czopy, jak wnętrze starego żaglowca, i skrzypią, gdy wieje wiatr z południa. Tam, gdzie kiedyś wisiały dzwony, gnieździ się teraz puszczyk, a się podważać samo istnienie tej świątyni.

Z czasem opuszczona cerkiew zaczęła się przechylać. Wilgoć nadgryzła północne podwaliny, między belkami zrobiły się szpary, a spod cienkiej warstwy tynku wyjrzało próchno. To nie był, jak można by pomyśleć, sam upływ czasu, tylko żywe bakterie, roztocza i owady, które pokonywały iluzoryczny marmur malowanych fresków.

Konserwatorzy przynieśli ze sobą zapach śmierci: chemikaliami o ostrej woni zatrzymywali rozkład, aż w sierpniowym upale wszystko cuchnęło jak szpital. Potem zawijali belki w specjalne materiały i ładowali je na samochody, niczym mumie.

Miejsce, którego nie da się przenieść

Sam przyznaje, że nie jest miłośnikiem ruin. Wizja odbudowanej świątyni, stojącej w skansenie pomiędzy innymi zabytkami, równie wyjętymi z własnego czasu i miejsca, ma jednak w sobie skazę jednowymiarowości. rać o proporcje i czystość bryły, ale to nie jest pytanie, naktóre on szuka odpowiedzi.

Miejsce nie ma wymiarów. Jest punktem i nieuchwytną przestrzenią. Dlatego wciąż nie mam pewności, czy rzeczywiście ją zabrano.

Mężczyzna z aparatem zamyka futerał. Chce zrobić jeszcze zachodzi.

— A w którym miejscu było wejście? — zapytał. — Tu. Stoi pan na progu.

Na tym pytaniu i tej odpowiedzi opowiadanie się kończy. Turysta, nieświadomie, przez całą rozmowę stał dokładnie tam, gdzie kiedyś przechodziło się z zewnętrznego świata do wnętrza świętego miejsca.