Motyw sacrum i profanum
Opowiadanie Andrzeja Stasiuka ukazuje zderzenie sfery świętości z brutalną, materialną rzeczywistością na przykładzie pustego placu po rozebranej łemkowskiej świątyni. Narrator rekonstruuje w wyobraźni nieistniejący budynek, udowadniając, że duchowa pamięć przestrzeni trwa mimo fizycznej destrukcji. Tekst staje się refleksją nad skutkami przymusowych wysiedleń, gdzie natura i codzienność bezpowrotnie pochłaniają dawne miejsca kultu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Sacrum i profanum w opowiadaniu Stasiuka nie opierają się na tradycyjnym podziale na to, co boskie i ziemskie. Granica między tymi porządkami przebiega w ludzkiej pamięci i wyobraźni. Tytułowe miejsce to zarośnięty plac, na którym niegdyś stała cerkiewŚwiątynia w kościołach wschodnich, m.in. prawosławnym i greckokatolickim, charakteryzująca się specyficzną architekturą i obecnością ikonostasu.. Budynek został rozebrany, a dawni mieszkańcy wysiedleni w ramach Akcji „Wisła”Przeprowadzona w 1947 roku operacja wojskowa polegająca na przymusowym przesiedleniu ludności ukraińskiej i łemkowskiej z południowo-wschodniej Polski..
Mimo całkowitego braku materialnych śladów kultu, narrator odczuwa tę przestrzeń jako naładowaną świętością. Zderzenie fizycznej pustki z duchowym dziedzictwem dawnej społeczności tworzy główne napięcie tekstu. Świętość nie potrzebuje już murów, aby trwać w krajobrazie.
Jak motyw się przejawia?
Fundamenty zamiast świątyni
Narrator siada na kamiennych zarysach dawnej budowli i w myślach odtwarza jej wygląd. Fizycznie otacza go wyłącznie profanum – zwykła ziemia, resztki podmurówki, pustka. Jednak w jego świadomości przestrzeń ta wciąż funkcjonuje jako sacrum. Odtwarza układ ikon, zapach kadzidła i obecność wiernych. Stasiuk pokazuje w ten sposób, że świętość nie wymaga materialnego nośnika. Wystarczy wyobraźnia i wrażliwość obserwatora, by zrekonstruować utracony świat.
Natura pochłaniająca cmentarz
Teren dawnego pochówku i cerkwiska został całkowicie przejęty przez las. Przyroda reprezentuje tu obojętną, biologiczną siłę profanum, która nie zważa na ludzkie rytuały. Korzenie drzew rozsadzają resztki grobów, a trawa zarasta miejsca, gdzie przez wieki odprawiano liturgięUstalony zbiór obrzędów i ceremonii religijnych, w tym przypadku nabożeństw w obrządku wschodnim..
Łemkowie to wschodniokarpacka grupa etniczna, która przez wieki zamieszkiwała Beskid Niski i Sądecki. Ich kultura, silnie związana z prawosławiem i grekokatolicyzmem, została brutalnie przerwana przez powojenne wysiedlenia, co jest powracającym tematem w całej twórczości Stasiuka.
Ten proces nie ma w sobie nic z celowej profanacji. Roślinność po prostu wypełnia lukę po ludziach. Staje się specyficznym, naturalnym strażnikiem opuszczonej ziemi, zacierając granice między dawnym cmentarzem a zwykłym lasem.
Pragmatyzm rozbiórki
W opowiadaniu pojawia się wspomnienie samego procesu niszczenia świątyni. Miejscowi chłopi rozebrali budynek, traktując go wyłącznie jako darmowe źródło drewna i materiałów budowlanych. Dla nich deski z cerkwi należały do sfery profanum – miały konkretną wartość użytkową. Można było z nich zbudować szopę lub płot. Zderzenie tej surowej, chłopskiej praktyczności z dawnym, sakralnym przeznaczeniem budynku uwypukla brutalność historycznych przemian w regionie.
Funkcja motywu
Napięcie między świętością a codziennością służy postawieniu pytania o trwałość ludzkiego dziedzictwa. Opowiadanie udowadnia, że zniszczenie fizycznych atrybutów religii nie wymazuje od razu znaczenia, jakie nadano danej przestrzeni. Pamięć o sacrum zostaje zapisana w samym krajobrazie, stając się zjawiskiem z pogranicza fenomenologiiKierunek filozoficzny badający zjawiska (fenomeny) tak, jak jawią się one w ludzkiej świadomości, niezależnie od ich fizycznego istnienia..
Pustka po rozebranej świątyni staje się w opowiadaniu najgłośniejszym świadectwem utraconego sacrum.
Zestawienie tych dwóch sfer pełni również funkcję etyczną. Całkowity triumf profanum – pusty plac i zarośnięte groby – to bezpośredni wynik przemocy politycznej. Brak cerkwi staje się namacalnym dowodem krzywdy wyrządzonej całej społeczności. Im mocniej narrator podkreśla dawną świętość tego miejsca, tym głośniej wybrzmiewa tragedia wysiedlonych.
Stasiuk unika przy tym taniego sentymentalizmu. Nie pisze elegiiUtwór liryczny o charakterze żałobnym, melancholijnym, wyrażający smutek po stracie kogoś lub czegoś. na cześć utraconego świata, ani nie tworzy patetycznego traktatu o niezniszczalności ducha. Zamiast tego zostawia czytelnika z surowym obrazem: duchowa pamięć i biologiczny rozkład istnieją tu równocześnie. Ta nierozstrzygalność zmusza do samodzielnej refleksji nad tym, co ostatecznie zostaje po człowieku.