Daniel Naborowski - motywy literackie
Twórczość Daniela Naborowskiego stanowi kwintesencję barokowej refleksji nad ulotnością ludzkiego istnienia. Poeta w swoich wierszach łączy motywy wanitatywne z chrześcijańskim epikureizmem oraz dworską wirtuozerią słowa. Analiza jego najsłynniejszych utworów pozwala zrozumieć siedemnastowieczne postrzeganie czasu, cnoty i miłości.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Przemijanie
Przemijanie to dominujący motyw całej twórczości Naborowskiego, najpełniej wyrażony w wierszu Krótkość żywota. Poeta ukazuje ludzkie życie jako serię błyskawicznie uciekających chwil. Od narodzin do śmierci czas kurczy się do rozmiarów westchnienia, mgnienia oka czy dźwięku dzwonu. Autor posługuje się gradacjąFigura retoryczna polegająca na uszeregowaniu słów lub wyrażeń według rosnącego (klimaks) lub malejącego (antyklimaks) nasilenia cechy., wyliczając coraz krótsze jednostki czasu. Zabieg ten uświadamia czytelnikowi, że życie jest właściwie nieuchwytne. Motyw pełni funkcję memento mori - przypomina o nieuchronności śmierci i skłania do refleksji nad wypełnianiem codziennych dni.
Marność
Motyw vanitasMotyw religijno-artystyczny związany ze sztuką, poznaniem i czasem, wyrażający fascynację śmiercią i przemijaniem. nawiązuje bezpośrednio do biblijnego wezwania z Księgi Koheleta. Pojawia się wprost w wierszu Marność. Naborowski wylicza dobra doczesne: bogactwo, sławę, urodę i władzę. Szybko udowadnia, że wszystkie są ulotne i pozbawione trwałej wartości. W kontrze do bezwzględnego potępienia świata pojawia się jednak nuta chrześcijańskiego epikureizmu. Skoro wszystko przemija, człowiek ma prawo czerpać umiarkowaną radość z tego, co oferuje mu los.
Chrześcijański epikureizm Naborowskiego to próba pogodzenia radości życia z pamięcią o Bogu. Poeta uważał, że można korzystać z uciech świata, pod warunkiem zachowania czystego sumienia i świadomości, że prawdziwe życie zaczyna się dopiero po śmierci.
Cnota
W wierszu Cnota grunt wszystkiemu Naborowski zestawia nietrwałość dóbr materialnych z niezniszczalnością moralnej doskonałości. Cnota pozostaje jedyną wartością, której nie tknie czas ani ślepy los. Nie można jej zabrać, zgubić ani zniszczyć. Poeta wylicza kolejne kategorie ludzkich pragnień: majątek, urodę, zdrowie oraz pozycję społeczną. Każdej z nich przeciwstawia absolutną trwałość cnoty. Utwór ma charakter parenetycznyPouczenie, zachęta do określonego postępowania. Literatura parenetyczna kształtuje i propaguje wzory postępowania. - pełni rolę poetyckiego traktatu moralnego, który wskazuje konkretny wzorzec postępowania.
Miłość dworska
Wiersz Na oczy królewny angielskiej to klasyczny przykład uczucia ujętego w konwencji dworskiej. Naborowski opisuje oczy Elżbiety Stuart jako źródło absolutnego piękna i władzy nad emocjami. Jedno spojrzenie arystokratki ma moc niszczącą i kreacyjną jednocześnie. Poeta sięga po barokowy konceptWyszukany, oryginalny pomysł na budowę utworu, mający zaskoczyć i zadziwić czytelnika., hiperbole oraz oksymorony, aby oddać paradoks miłosnego olśnienia. Miłość w tym ujęciu nie ma charakteru intymnego ani autobiograficznego. Pozostaje wirtuozerskim popisem retorycznym i hołdem składanym wpływowej kobiecie. Wpisuje to utwór w tradycję poezji panegirycznej.
Czas
Czas w poezji Naborowskiego funkcjonuje jako kategoria filozoficzna, a nie tylko estetyczna. W Krótkości żywota poeta personifikuje go i traktuje jako bezlitosnego antagonistę człowieka. Czas pędzi naprzód, nie czeka na nikogo i nigdy się nie odwraca. Językowym wyrazem tej obsesji jest nagromadzenie jednosylabowych rzeczowników oznaczających kolejne, błyskawicznie mijające momenty. Słynny wers:
Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt – żywot ludzki słynie.
doskonale oddaje dynamikę uciekających chwil. Naborowski udowadnia, że teraźniejszość właściwie nie istnieje, bo w momencie uświadomienia sobie danej sekundy, staje się ona już przeszłością.