Daniel Naborowski

Biografia – od Krakowa po europejskie dwory

Daniel Naborowski urodził się w 1573 roku, najprawdopodobniej w Krakowie. Pochodził z niezamożnej rodziny szlacheckiej wyznania kalwińskiego. Edukację rozpoczął w rodzinnym mieście, by wkrótce wyruszyć na wieloletnie studia zagraniczne. Między styczniem 1590 a majem 1593 roku kształcił się w Wittenberdze. To właśnie z tego okresu pochodzi jego pierwszy znany utwór – łaciński wiersz dedykacyjny wpisany 4 maja 1593 roku do sztambuchaSztambuch Pamiętnik lub księga pamiątkowa, do której wpisywali się przyjaciele i znajomi, często zostawiając wiersze lub rysunki. Daniela Cramera.

Kolejne lata to intensywna nauka w różnych ośrodkach europejskich. W Bazylei Naborowski ukończył medycynę w 1595 roku, ogłaszając tam dwie rozprawy naukowe: „De temperamentis” (o temperamentach, 1593) oraz „De venenis” (o truciznach, 1594). Następnie przeniósł się do Orleanu na studia prawnicze, które od 1596 roku kontynuował w Strasburgu. Po drodze odwiedził również Genewę. W Strasburgu podjął posadę nauczyciela języków obcych młodego księcia Janusza Radziwiłła.

Rok 1602 przyniósł Naborowskiemu pobyt w Padwie. Pełnił tam funkcję ochmistrza dworu Rafała Leszczyńskiego. Wraz ze swoim protektorem uczęszczał na wykłady samego Galileusza. Jeszcze w tym samym roku wrócił do Polski i związał się z dworem Janusza Radziwiłła. Służył mu jako lekarz, sekretarz i nadworny poeta. Po rokoszu ZebrzydowskiegoRokosz Zebrzydowskiego Zbrojny bunt szlachty przeciwko królowi Zygmuntowi III Wazie w latach 1606–1607, w którym brał udział Janusz Radziwiłł. w 1608 roku wyjechał z księciem z kraju. Do 1610 roku podróżował po Niemczech, Szwajcarii, Anglii, Francji i Włoszech. Biegła znajomość języków obcych pozwoliła mu pełnić rolę posła i realizować liczne misje dyplomatyczne w Europie.

W 1620 roku Naborowski ożenił się z wdową po oficjaliście dworskim, Piekarską. Decyzja ta sprowadziła na niego później sporo problemów majątkowych i rodzinnych. W listopadzie tego samego roku zmarł Janusz Radziwiłł. Poeta nie opuścił jednak rodu – przeszedł na służbę do Krzysztofa Radziwiłła, przyrodniego brata zmarłego księcia.

Jako aktywny kalwin, Naborowski potrafił utrzymać doskonałe relacje z katolikami. Bywał gościem na dworze biskupa wileńskiego Eustachego Wołłowicza. Prawdopodobnie to tam poznał Macieja Kazimierza Sarbiewskiego, wybitnego poetę zwanego „chrześcijańskim Horacym”. U schyłku życia, w 1637 roku, objął urząd sędziego grodzkiegoSędzia grodzki Urzędnik sądowy w dawnej Polsce, rozpatrujący sprawy karne z ramienia starosty. w Wilnie. Zamieszkał tam z rodziną i zmarł w 1640 roku.

Poezja intelektualna i barokowy kunszt

Daniel Naborowski dysponował ogromnym talentem, jednak poezja pozostawała na marginesie jego dyplomatycznej i urzędniczej kariery. Zgodnie z obyczajem epoki rzadko publikował swoje teksty drukiem. Większość jego dorobku krążyła w obiegach rękopiśmiennychObieg rękopiśmienny Popularny w baroku sposób rozpowszechniania utworów poprzez ich ręczne przepisywanie przez czytelników i włączanie do prywatnych sylw (ksiąg)..

Jego wiersze odzwierciedlają głęboki kryzys kultury polskiej XVII wieku. Naborowski miał świadomość, że sztuka nie jest w stanie realnie wpłynąć na otaczającą rzeczywistość. Skupił się więc na eksponowaniu paradoksów ludzkiego istnienia. Światopogląd poety mocno opierał się na kalwinizmie. Nie wierzył w możliwość bezgrzesznego życia, a zbawienie uzależniał wyłącznie od łaski Boga, a nie od ludzkich uczynków.

W twórczości Naborowskiego dominuje motyw vanitasVanitas Barokowy motyw marności i przemijania ziemskiego życia, wywodzący się z biblijnej Księgi Koheleta.. Poeta nie odrzuca jednak świata całkowicie. Uznaje, że ludzka skłonność do ziemskich przyjemności również jest dziełem Stwórcy. W słynnym wierszu „Marność” proponuje postawę wyważoną, opartą na umiarkowaniu i bojaźni Bożej:

„Miłujmy i żartujmy,
Żartujmy i miłujmy,
Lecz pobożnie, uczciwie,[...]”

Naborowski przyjmuje wobec świata postawę bierną – uważa, że należy go akceptować w jego naturalnej formie. Aktywność wykazuje wyłącznie w zamkniętej przestrzeni kultury. Jego wiersze pełne są aluzji do starożytności i mitologii. Brak władzy nad chaosem rzeczywistości rekompensuje sobie absolutną władzą nad słowem. Tworzy kunsztowne konstrukcje, choć wie, że język ostatecznie fałszuje obraz świata. Zestawiając ze sobą odległe zjawiska, dochodzi do paradoksalnych wniosków, które obnażają niepojętość istnienia.

Pod względem formalnym utwory Naborowskiego to mistrzostwo logiki i uporządkowania. Poeta chętnie stosował instrumentację głoskowąInstrumentacja głoskowa Celowe nagromadzenie określonych głosek w tekście, nadające mu specyficzne brzmienie i rytm., nadając swoim wierszom swoistą „geometryczność” brzmienia.

Ziemiańska przystań i przekłady

W późniejszych latach życia Naborowski zbliżył się do środowiska szlacheckiego, co znalazło odbicie w jego twórczości. Zaczął pisać wiersze ziemiańskie, takie jak „Votum” czy „Pieśń ad imitationem Horatiuszowej ody: << Beatus ille, qui procul negotiis>>”. Zmienił w nich styl na prostszy, dostosowany do nowej tematyki. Wyrażał w nich stanowe marzenia szlachty, wpisując się w popularny mit ziemiańskiMit ziemiański Wyidealizowany obraz życia szlachcica na wsi, ceniącego spokój, harmonię z naturą i tradycyjne wartości..

Twórczość Naborowskiego jest niezwykle różnorodna gatunkowo. Pisał epitafiaEpitafium Krótki utwór poetycki ku czci zmarłego, często umieszczany na nagrobku., treny, erotyki, fraszki, a także sięgał po wymagające formy sonetu i echa. Stworzył cykl poetyckich listów panegirycznychPanegiryk Uroczysty tekst pochwalny na cześć konkretnej osoby, często wyolbrzymiający jej zasługi. adresowanych do Janusza i Krzysztofa Radziwiłłów.

Był również wybitnym tłumaczem. Przekładał z łaciny, włoskiego, francuskiego i niemieckiego. Do jego najważniejszych przekładów należą:

• „Sonety” i „Tryumf miłości” – Francesco Petrarca
• „Tryumf wiary” – Guillaume de Saluste Du Bartas
• „Pieśni” – Ambrosius Lobwasser
• „Descriptio gentium” – Maciej Kazimierz Sarbiewski

Bibliografia

• Czesław Hernas, Daniel Naborowski. Poezja jako harmonia sprzeczności, w: tegoż, Barok, pod red. K. Wyki, w serii: „Historia Literatury Polskiej”, Wyd. 4, PWN, Warszawa 1980.
• Krzysztof Mrowcewicz, Starożytność-Oświecenie, wyd. 6, Wyd. Stentor, Warszawa 1999.
• Nowa encyklopedia powszechna PWN, t. 1-7, Warszawa, 1995-1999.
• Barok, pod red. Anny Skoczek, w serii: „Historia literatury polskiej w dziesięciu tomach” t.3, Wyd. SMS, Bochnia 2003.