lektura szkolna
| Autor | Homer, legendarny, niewidomy aojda (śpiewak) z VIII w. p.n.e., pochodzący prawdopodobnie z Jonii. |
| Czas powstania | VIII wiek p.n.e., utwór powstał w tradycji oralnej, a spisany został prawdopodobnie w VI w. p.n.e. |
| Epoka | Antyk (starożytna Grecja, okres archaiczny). |
| Gatunek literacki | Epos (epopeja) heroiczna, łącząca w sobie cechy powieści awanturniczej, podróżniczej i baśni. |
| Tematyka główna | Wędrówka i powrót do domu (motyw *nostos*), poszukiwanie tożsamości, wierność, zemsta, rola bogów w życiu człowieka. |
| Kompozycja | 24 pieśni, rozpoczyna się *in medias res* (w środku akcji), zawiera rozbudowane retrospekcje (opowieść Odyseusza u Feaków). |
| Wersyfikacja | Heksametr |
Zgromadzenie bogów na Olimpie decyduje o powrocie Odyseusza; Atena pod postacią Mentesa przybywa na Itakę i inspiruje Telemacha do działania.
Telemach zwołuje wiec, oskarżając zalotników o trwonienie majątku, lecz zuchwały Antinoj zrzuca winę na zwlekającą z decyzją Penelopę.
Z pomocą Ateny, Telemach potajemnie wyrusza statkiem do Pylos, by szukać wieści o ojcu u sędziwego króla Nestora.
W Sparcie gości u Menelaosa i Heleny, którzy opowiadają o bohaterstwie Odysa i przekazują wieść od boga Proteusza, że Odyseusz żyje, uwięziony przez nimfę Kalipso.
W tym czasie na Itace zalotnicy, dowodzeni przez Antinoja, organizują zasadzkę w cieśninie, by zamordować Telemacha w drodze powrotnej.
Na rozkaz Zeusa, nimfa Kalipso uwalnia Odyseusza, który buduje tratwę i wypływa w morze po siedmiu latach niewoli.
Gniew Posejdona niszczy tratwę; Odyseusz cudem dociera na Scherię, wyspę Feaków, gdzie spotyka królewnę Nausykę.
Na dworze króla Alkinoosa, Odyseusz opowiada o swoich przygodach w formie retrospekcji (narracja pierwszoosobowa).
Relacjonuje kluczowe wydarzenia: ocalenie z jaskini cyklopa Polifema (podstęp z imieniem 'Nikt'), dar od Eola, rzeź z rąk Lajstrygonów i roczny pobyt u czarodziejki Kirke.
Wspomina zejście do Hadesu (*nekyia*), gdzie rozmawiał z duchem wieszcza Tejrezjasza, oraz przeprawę obok śpiewających Syren, Skylli i Charybdy.
Opowiada o finale tułaczki: śmierci całej załogi za zabicie świętych krów Heliosa i siedmioletniej niewoli u Kalipso.
Feakowie odwożą śpiącego Odyseusza na Itakę; Atena zmienia go w starego żebraka, by mógł działać w ukryciu.
Odyseusz spotyka się z synem Telemachem w chacie wiernego pasterza Eumajosa i wspólnie planują zemstę.
Jako żebrak, Odyseusz wchodzi do własnego pałacu, gdzie jest upokarzany przez zalotników; rozpoznaje go tylko stary pies Argos, który umiera ze szczęścia.
Podczas mycia nóg zostaje rozpoznany przez starą piastunkę Eurykleję po bliźnie na udzie, ale nakazuje jej milczenie.
Penelopa ogłasza turniej: wyjdzie za tego, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli strzałą dwanaście toporów.
Odyseusz jako jedyny napina łuk, po czym z pomocą Telemacha i wiernych sług dokonuje krwawej rzezi wszystkich zalotników.
Penelopa rozpoznaje męża po jego gniewnej reakcji na sugestię przesunięcia ich małżeńskiego łoża, zbudowanego z pnia żywego drzewa oliwnego.
Epos kończy interwencja Ateny, która powstrzymuje wojnę domową i zaprowadza pokój między Odyseuszem a rodzinami zabitych.
Niezwykle inteligentny i przebiegły (gr. *metis*), odważny, ale i ostrożny, cierpliwy, zdeterminowany, doskonały mówca i strateg.
Przechodzi przemianę od pysznego herosa (wyjawia imię Polifemowi, ściągając na siebie klątwę) do pokornego stratega, który znosi upokorzenia dla osiągnięcia celu.
Uosobienie ludzkiego losu, walki z przeciwnościami (gniewem bogów, siłami natury) i dążenia do odzyskania swojego miejsca w świecie.
Inteligentna i sprytna (podstęp z całunem dla Laertesa), lojalna, cierpliwa, roztropna, pełna godności, ale też głęboko cierpiąca z powodu rozłąki.
Jej postawa jest motorem napędowym akcji na Itace; przez 20 lat odpiera zalotników, utrzymując królestwo w oczekiwaniu na powrót męża.
Symbol wierności, stałości uczuć, mądrości kobiecej i siły w pasywnym oporze. Jej 'praca Penelopy' stała się frazeologizmem.
Ostateczna próba, której poddaje Odyseusza – test z tajemnicą małżeńskiego łoża, dowodzący jej ostrożności i głębokiej więzi z mężem.
Na początku nieśmiały, zrezygnowany i niepewny swojej pozycji; pod wpływem Ateny staje się odważny, stanowczy i zdeterminowany.
Przechodzi drogę od chłopca do mężczyzny; jego podróż do Pylos i Sparty to symboliczne wejście w dorosłość i przejęcie odpowiedzialności za dziedzictwo ojca.
Jego wyprawa dostarcza informacji o losie Odysa i uruchamia akcję na Itace. Staje się kluczowym sojusznikiem ojca w walce z zalotnikami.
Reprezentuje proces poszukiwania tożsamości, dorastania w cieniu wielkiego ojca i konieczność udowodnienia własnej wartości.
Tułaczka Odyseusza to nie tylko fizyczna podróż, ale także wewnętrzna przemiana, nauka pokory i cierpliwości.
↺Itaka jest dla Odyseusza najwyższą wartością, symbolem porządku, tożsamości i sensu życia, dla którego odrzuca nawet nieśmiertelność.
↺Lojalność Penelopy, Telemacha i sług (Eumajos, Eurykleja) jest przeciwstawiona zdradzie zalotników i części służby (Melantios, Melanto).
↺Bogowie (Atena, Posejdon, Zeus) nieustannie ingerują w losy śmiertelników, co stawia pytanie o ludzką wolną wolę i przeznaczenie.
↺Krwawa rzeź zalotników jest przedstawiona jako akt przywrócenia boskiego i ludzkiego porządku, a nie tylko osobistej wendetty.
↺Odyseusz, przedstawiciel greckiej cywilizacji (prawo gościnności, spryt), konfrontuje się z barbarzyńskimi siłami (ludożercy Cyklopi i Lajstrygonowie).
↺Jest to święte prawo, którego przestrzeganie (Feakowie) jest nagradzane, a łamanie (Polifem, zalotnicy) surowo karane.
↺Długa nieobecność króla prowadzi do chaosu na Itace; zalotnicy łamią wszelkie normy, a ich eliminacja jest konieczna do przywrócenia ładu.
↺Wybór między Skyllą a Charybdą to archetypiczna sytuacja, w której każda decyzja prowadzi do strat, a celem jest minimalizacja szkód.
↺Kluczowe sceny utworu (rozpoznanie przez Eurykleję, Telemacha, Penelopę, Laertesa, psa Argosa) podkreślają, że prawdziwa tożsamość jest zapisana w relacjach, pamięci i ciele (blizna).
↺Odyseusz jako wieczny tułacz, którego podróż jest metaforą ludzkiego życia, pełnego przeszkód i dążenia do celu.
Główna oś fabularna; tęsknota za Itaką jest siłą napędową działań bohatera i symbolem poszukiwania swojego miejsca w świecie.
Uosobiony przez Penelopę, która przez 20 lat czeka na męża, stając się wzorem lojalności.
Odyseusz wielokrotnie zmienia postać (dzięki Atenie), co pozwala mu badać świat i ludzi, pozostając nierozpoznanym.
Podróż Telemacha jest jego symbolicznym wejściem w dorosłość, nauką odwagi i odpowiedzialności.
Zarówno fizycznej (z potworami, zalotnikami), jak i wewnętrznej (z pokusami, rozpaczą, pychą).
Symbol prawowitej władzy królewskiej, siły i męskości. Tylko prawdziwy władca może go napiąć.
Symbol trwałości i nierozerwalności związku Penelopy i Odyseusza, zakorzenionego w fundamencie domu.
Symbol nieprzewidywalnego losu, chaosu, niebezpieczeństw, ale też drogi do celu. Jest domeną wrogiego Odyseuszowi Posejdona.
Znak tożsamości, dowód przeszłości i przeżytych doświadczeń, którego nie da się ukryć ani sfałszować.
Postać Odyseusza stała się inspiracją dla niezliczonych dzieł, m.in. 'Ulissesa' Jamesa Joyce'a, wierszy Leopolda Staffa czy piosenki Jacka Kaczmarskiego.
Podstęp z całunem stał się frazeologizmem oznaczającym pracę żmudną, pozornie bezcelową, ale wykonywaną w ukrytym celu.