lektura szkolna
| Autor | Homer, legendarny niewidomy śpiewak (aojda) z Jonii, któremu tradycja przypisuje również autorstwo 'Iliady'. |
| Czas powstania | Tradycyjnie datowany na VIII wiek p.n.e., powstał jako kontynuacja 'Iliady' i funkcjonował w przekazie ustnym. |
| Gatunek literacki | Epos bohaterski (epopeja), czyli rozbudowany utwór wierszowany (pisany heksametrem) o losach herosa na tle przełomowych wydarzeń. |
| Epoka | Antyk (starożytna Grecja). |
| Najważniejsza tematyka | motyw powrotu do ojczyzny (gr. nostos), tułaczka jako droga do samopoznania, wierność małżeńska, zemsta i przywrócenie porządku, relacje między bogami a ludźmi. |
Akcja rozpoczyna się 'in medias res' (w środku wydarzeń) w dziesiątym roku tułaczki Odyseusza.
Na Itace zalotnicy pustoszą pałac, domagając się od Penelopy wyboru nowego męża.
Telemach, syn Odyseusza, za radą Ateny wyrusza w podróż do Pylos i Sparty, by zdobyć wieści o ojcu (tzw. Telemachia).
Na Olimpie bogowie, pod wpływem Ateny, decydują o uwolnieniu Odyseusza z wyspy nimfy Kalipso.
Hermes przekazuje Kalipso rozkaz Zeusa; nimfa niechętnie pomaga Odyseuszowi zbudować tratwę.
Po siedmiu latach niewoli Odyseusz wypływa w morze, lecz jego tratwę niszczy mściwy Posejdon.
Bohater cudem dopływa do Scherii, krainy gościnnych Feaków.
Na brzegu Scherii Odyseusza znajduje królewna Nauzykaa i zabiera go na dwór króla Alkinoosa.
Podczas uczty Odyseusz ujawnia tożsamość i w formie pierwszoosobowej narracji opowiada o swoich przygodach (kompozycja ramowa).
Wspomina walkę z Kikonami, wizytę w kraju Lotofagów i oślepienie cyklopa Polifema, syna Posejdona.
Relacjonuje pobyt na wyspie boga wiatrów Eola i zniszczenie floty przez ludożerczych Lajstrygonów.
Opowiada o rocznym pobycie u czarodziejki Kirke, która zamieniła jego towarzyszy w świnie.
Opisuje zejście do Hadesu (nekyia), by poznać przepowiednię Tejrezjasza.
Wspomina przeprawę obok śpiewających Syren, między potworami Skyllą i Charybdą oraz gniew Heliosa za zabicie jego świętego bydła.
Feakowie odwożą śpiącego Odyseusza na Itakę wraz z bogatymi darami.
Atena przemienia go w starego żebraka, by mógł nierozpoznany ocenić sytuację w pałacu.
Odyseusz spotyka się z wiernym świniopasem Eumajosem, a następnie z synem Telemachem, któremu ujawnia swoją tożsamość.
Jako żebrak wchodzi do pałacu, gdzie znosi upokorzenia ze strony butnych zalotników.
Penelopa ogłasza turniej: jej mężem zostanie ten, kto napnie łuk Odyseusza i przestrzeli nim dwanaście toporów.
Tylko Odyseuszowi udaje się napiąć łuk, po czym dokonuje krwawej rzezi wszystkich zalotników.
Penelopa rozpoznaje męża dopiero po próbie z małżeńskim łożem; na Itace zostaje przywrócony pokój i porządek.
Uosobienie greckiego pojęcia 'metis' (spryt, przebiegłość, inteligencja praktyczna). Cechuje go determinacja, odwaga, cierpliwość i wierność rodzinie.
Ewoluuje od dumnego wodza (akt pychy po oślepieniu Polifema) do pokornego i cierpliwego męża stanu, który znosi upokorzenia dla wyższego celu.
Symbolizuje ludzką wytrwałość, dążenie do celu wbrew przeciwnościom losu oraz tęsknotę za domem (nostos).
Symbol wierności małżeńskiej, mądrości i sprytu (dorównuje pod tym względem mężowi). Cierpliwa, zdeterminowana i pełna godności.
Przez 20 lat odpiera zalotników, stosując fortel z tkaniem i pruciem całunu dla teścia, Laertesa. Jej postawa jest główną motywacją dla Odyseusza.
Archetyp wiernej żony, strażniczki domowego ogniska i porządku w królestwie.
Próba z małżeńskim łożem, która ostatecznie potwierdza tożsamość Odyseusza i pokazuje jej ostrożność oraz inteligencję.
Syn Odyseusza i Penelopy. Jego podróż (Telemachia) to proces dojrzewania i wchodzenia w rolę następcy tronu.
Bogini mądrości, opiekunka Odyseusza. Aktywnie ingeruje w jego losy, wspierając go radą i magiczną pomocą.
Bóg mórz, główny antagonista Odyseusza. Mści się za oślepienie swojego syna, cyklopa Polifema, utrudniając bohaterowi powrót do domu.
Grupa arystokratów ubiegających się o rękę Penelopy. Symbolizują chaos, bezprawie i naruszenie świętego prawa gościnności.
Postacie kobiece o boskim statusie, które zatrzymują Odyseusza w podróży. Symbolizują pokusy, które bohater musi odrzucić w imię wierności celowi.
Tułaczka Odyseusza to nie tylko fizyczna podróż, ale także wewnętrzna przemiana, która uczy go pokory i cierpliwości.
↺Centralny motyw tęsknoty za domem jako źródłem tożsamości, porządku i szczęścia. Odyseusz odrzuca nieśmiertelność dla powrotu do Itaki.
↺Relacja Odyseusza i Penelopy jako ideał związku opartego na zaufaniu, partnerstwie intelektualnym i lojalności.
↺Rola bogów w życiu człowieka. Bogowie ingerują w losy bohaterów, ale ostateczny sukces zależy od ludzkiego sprytu, determinacji i decyzji.
↺Odyseusz, przedstawiciel greckiego świata rozumu i prawa (np. gościnność), zderza się z brutalnością i chaosem (Cyklopi, Lajstrygonowie).
↺Krwawa rzeź zalotników jako akt przywrócenia sprawiedliwości i porządku, ale jednocześnie budzący pytania o granice kary.
↺Arogancja Odyseusza po oślepieniu Polifema ściąga na niego gniew Posejdona i przedłuża tułaczkę. To przestroga przed ludzką pychą.
↺Doświadczenie bólu, straty i upokorzenia kształtuje charakter bohatera, czyniąc go mądrzejszym i bardziej pokornym.
↺Święta zasada w świecie greckim. Jej łamanie (przez zalotników, Polifema) prowadzi do katastrofy, a przestrzeganie (przez Feaków) jest nagradzane.
↺Odyseusz jako wzór króla, który musi odzyskać władzę, by przywrócić w państwie ład, sprawiedliwość i dobrobyt.
↺Odyseusz jako archetyp wędrowca, którego podróż ma wymiar fizyczny, duchowy i poznawczy.
Główna siła napędowa fabuły, tęsknota za Itaką jest silniejsza niż pokusa nieśmiertelności oferowana przez Kalipso.
Wątek Telemacha poszukującego ojca i ich wspólna walka o odzyskanie domu.
Bohater musi przejść liczne próby (walka z potworami, turniej łuczniczy, próba łoża), aby udowodnić swoją wartość.
Odyseusz w przebraniu żebraka ukrywa swoją prawdziwą tożsamość, co pozwala mu na obserwację i zaplanowanie zemsty.
Podróż do Hadesu symbolizuje przekroczenie granicy życia i śmierci w celu zdobycia kluczowej wiedzy o przyszłości.
Symbol władzy królewskiej, siły i prawowitego panowania. Tylko on może go napiąć, co potwierdza jego tożsamość.
Symbol trwałości i nierozerwalności związku Penelopy i Odyseusza, zbudowane na fundamencie żywego drzewa oliwnego.
Symbol nieprzewidywalności losu, chaosu, niebezpieczeństw, ale też drogi do celu. Jest domeną mściwego Posejdona.
Symbol ojczyzny, celu wędrówki, miejsca zakorzenienia i tożsamości.
'Odyseja' stała się archetypem opowieści o podróży. Nawiązywali do niej m.in. Wergiliusz w 'Eneidzie', James Joyce w 'Ulissesie' oraz Stanisław Wyspiański w dramacie 'Powrót Odysa'.