lektura szkolna
| Autor | Andrzej Szczypiorski, pisarz z pokolenia Kolumbów, uczestnik powstania warszawskiego, więzień obozu w Sachsenhausen. |
| Rok wydania | 1986 w paryskim Instytucie Literackim, 1989 |
| Gatunek literacki | Powieść polifoniczna (wielogłosowa), psychologiczna, wojenna i rozrachunkowa. |
| Epoka | Literatura współczesna (powstała w drugiej połowie XX wieku). |
| Najważniejsza tematyka | Stosunki polsko-żydowsko-niemieckie w czasie II wojny światowej, postawy ludzkie w sytuacjach granicznych, problem tożsamości narodowej i rozrachunek z polskimi mitami. |
Osią fabuły jest aresztowanie Irmy Seidenman, polskiej Żydówki ukrywającej się pod nazwiskiem Maria Magdalena Gostomska.
Zostaje zdemaskowana na ulicy przez żydowskiego konfidenta, Bronka Blutmana, i trafia do siedziby Gestapo w Alei Szucha.
Przed aresztowaniem udaje jej się przekazać przez rikszarza prośbę o pomoc do sąsiada, doktora Adama Kordy.
Korda uruchamia „łańcuch ludzi dobrej woli”, informując młodego Pawła Kryńskiego, który z kolei prosi o pomoc kolejarza Kazia Filipka.
Filipek kontaktuje się ze swoim przyjacielem, Johannem Müllerem – Niemcem urodzonym w Łodzi, który czuje się Polakiem.
Müller, wykorzystując doskonałą znajomość niemieckiej mentalności, udaje się do gestapowca Stucklera i przekonuje go do uwolnienia Irmy.
Po ocaleniu Irma spotyka się z Müllerem w cukierni, gdzie ten wygłasza gorzką analizę niemieckiego charakteru, opartego na ślepym posłuszeństwie.
Równolegle toczy się historia Henia Fichtelbauma, genialnego matematycznie przyjaciela Pawła, który ucieka z getta.
Po aryjskiej stronie doświadcza upokorzeń i ciągłego strachu, co prowadzi do jego wewnętrznego buntu.
Momentem zwrotnym staje się noc spędzona z prostytutką, która okazuje mu ludzkie ciepło. Henio odzyskuje poczucie godności.
Podejmuje świadomą decyzję o powrocie do getta, by umrzeć razem ze swoim narodem, na własnych warunkach.
Jego ostatnie pożegnanie z Pawłem staje się dla Kryńskiego symbolicznym „początkiem” bolesnej dojrzałości i wejściem w świat wiecznych pożegnań.
Młodsza siostra Henia, czteroletnia Joasia, zostaje przemycona z getta przez bandytę Wiktora Suchowiaka.
Dziewczynka trafia pod opiekę sędziego Romnickiego, a następnie do klasztoru siostry Weroniki, gdzie otrzymuje nową tożsamość.
Narrator wielokrotnie wybiega w przyszłość, ukazując dalsze, często tragiczne losy ocalałych bohaterów.
Irma Seidenman, po latach pracy w ministerstwie, pada ofiarą antysemickiej nagonki w marcu 1968 roku i zostaje zmuszona do emigracji.
Paweł Kryński, uczestnik powstania warszawskiego, jest represjonowany przez władze komunistyczne i dokonuje bezlitosnego rozrachunku z polską historią.
Ocalona Joasia, już jako Miriam w Izraelu, staje się radykalną nacjonalistką, co jest skutkiem głębokiej traumy wojennej.
Sędzia Romnicki, wzór prawości, po wojnie trafia do komunistycznego więzienia.
Szmalcownik Piękny Lolo robi karierę w PRL jako kierownik działu personalnego, podczas gdy bandyta Suchowiak, który ratował Żydów, jest zniszczonym przez system „reakcjonistą”.
Powieść kończy się gorzką refleksją na temat nieprzewidywalności losu, zatarcia granic między dobrem a złem i niesprawiedliwości historii.
Powieść dekonstruuje stereotypy narodowe, pokazując bohaterów, zdrajców i obojętnych w każdej z tych grup.
↺Analiza zachowań ludzkich w obliczu dwóch zbrodniczych systemów – nazizmu i komunizmu.
↺Bohaterowie (Irma, Henio, Joasia, Müller) zmagają się z pytaniem o przynależność narodową, kulturową i religijną w świecie, który narzuca im etykiety.
↺Wojna i Holocaust trwale okaleczają psychikę ocalałych, determinując ich powojenne losy (np. nacjonalizm Joasi).
↺Bezlitosna krytyka polskich mitów narodowych, zwłaszcza mitu nieskazitelnego cierpienia i mesjanizmu.
↺Ukazanie bierności i braku empatii świadków Zagłady, czego symbolem jest scena z karuzelą.
↺Dylemat, czy za wszelką cenę ratować życie (Blutman), czy zachować wierność zasadom i wspólnocie (Henio).
↺„Łańcuch ludzi dobrej woli” ratujący Irmę w kontraście do powszechności donosicielstwa i szmalcownictwa.
↺Powieść ukazuje, jak mechanizmy historii miażdżą jednostkowe życia, marzenia i systemy wartości.
↺Gorzka refleksja nad powojenną rzeczywistością, w której oprawcy (Piękny Lolo) robią kariery, a bohaterowie (Romnicki, Kryński) są prześladowani.
↺Demaskowanie zakłamania historii w PRL, szczególnie w kontekście powstania warszawskiego i antysemityzmu.
↺Wojna jako doświadczenie graniczne prowadzące do kryzysu wiary w Boga i podważenia sensu historii.
↺Miasto jako świadek historii, podzielone murem getta, zniszczone w powstaniu, a po wojnie stające się areną nowych dramatów politycznych.
Platoniczna miłość Pawła do Irmy, młodzieńcze uczucie do Moniki; miłość jako siła napędzająca do heroicznych działań.
Bolesne wejście w dorosłość Pawła i Henia, utrata niewinności w zderzeniu z okrucieństwem wojny i koniecznością dokonywania ostatecznych wyborów.
Postać Bronka Blutmana (zdrada narodu dla przetrwania) i Pięknego Lola (zdrada człowieczeństwa dla zysku).
Cierpienie jako uniwersalne doświadczenie, ale pozbawione romantycznego, uszlachetniającego wymiaru; jest brutalne, absurdalne i niszczące.
Irma Seidenman i Joasia Fichtelbaum zmuszone do życia pod fałszywymi nazwiskami, co prowadzi do głębokiego kryzysu tożsamości.
Najważniejszy symbol w powieści, oznaczający obojętność świata wobec Zagłady i znieczulicę społeczną. Jest to bezpośrednie nawiązanie do wiersza Czesława Miłosza „Campo di Fiori”.
Symbol „złośliwości rzeczy martwych”, przypadku decydującego o życiu i śmierci, a także piętna tożsamości, której nie da się całkowicie ukryć.
Symboliczny moment końca niewinności i początku bolesnej dojrzałości Pawła; także początek nowego, powojennego porządku w Europie i narodzin nowych traum.
Tytuł nawiązuje do Księgi Rodzaju, sugerując stworzenie nowego, zhańbionego świata. Imię Maria Magdalena w fałszywej tożsamości Irmy.
Nawiązanie do etosu polskiej inteligencji i postawy wierności zasadom, bliskiej bohaterom poezji Zbigniewa Herberta (Pan Cogito).