Charakterystyka profesora Andrewsa
Główny bohater opowiadania Olgi Tokarczuk to brytyjski psycholog, który trafia do Polski w przededniu wybuchu stanu wojennego. Zderzenie zachodniego racjonalizmu z absurdalną i groźną rzeczywistością komunistycznego państwa obnaża jego całkowitą bezradność. Analiza tej postaci ukazuje uniwersalny problem bariery komunikacyjnej oraz upadku logicznego myślenia w obliczu opresyjnego systemu.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wizytówka bohatera
- Kim jest: Brytyjski psycholog, szanowany naukowiec, typowy przedstawiciel zachodniej klasy średniejWarstwa społeczna obejmująca osoby o stabilnej sytuacji materialnej, często z wyższym wykształceniem, wykonujące wolne zawody..
- Rola w utworze: Główny bohater. Pełni funkcję obcego, przez którego oczy czytelnik ogląda realia stanu wojennegoWprowadzony 13 grudnia 1981 roku w Polsce w celu zdławienia opozycji demokratycznej i Solidarności.. Wydarzenia filtruje narracja personalnaTyp narracji trzecioosobowej, w której wydarzenia są ukazywane z perspektywy i przez pryzmat świadomości konkretnego bohatera..
- Relacje z innymi: Jego jedynym łącznikiem z polską rzeczywistością jest Gosia - młoda kobieta, która stara się mu pomagać. Porozumienie między nimi jest jednak szczątkowe z powodu bariery językowej.
Wygląd i cechy zewnętrzne
Olga Tokarczuk nie skupia się na detalach fizjonomii profesora. Andrews to zadbany, elegancki mężczyzna, którego wygląd zdradza przynależność do wolnego świata. Nosi przy sobie nieodłączny notatnik i kalendarz. Te rekwizyty fizycznie podkreślają jego potrzebę planowania i kontrolowania rzeczywistości. W szarej, zimowej Warszawie lat osiemdziesiątych jego ubiór i postawa wyraźnie kontrastują z otoczeniem. Od razu demaskują go na ulicy jako obcokrajowca.
Portret psychologiczny
Racjonalizm jako fundament tożsamości
Andrews zachowuje się jak typowy naukowiec. Obserwuje, notuje, próbuje wyciągać logiczne wnioski. Jego psychologiczne wykształcenie każe mu szukać sensu w ludzkich zachowaniach. Gdy Polacy robią coś dla niego niezrozumiałego - ustawiają się w kolejkach po towary, których nie ma, albo reagują na mundury milicji milczeniem - Andrews usiłuje to zaszufladkować. Problem polega na tym, że narzędzia poznawcze, którymi dysponuje, są całkowicie nieadekwatne do realiów komunistycznej Polski.
Wprowadzenie postaci cudzoziemca to klasyczny zabieg literacki nazywany defamiliaryzacją (uniezwykleniem). Tokarczuk używa perspektywy Andrewsa, aby pokazać polskiemu czytelnikowi absurdy PRL-u tak, jakby widział je po raz pierwszy. To, co dla Polaków było smutną normą, dla Brytyjczyka jest szokującą anomalią.
Poczucie wyższości i zachodni pragmatyzm
Początkowo profesor traktuje Polskę z lekkim pobłażaniem. To dla niego egzotyczny, nieco zacofany kraj. Cechuje go zachodni pragmatyzmPostawa polegająca na realistycznym ocenianiu rzeczywistości i podejmowaniu działań przynoszących konkretne, praktyczne korzyści. - wierzy, że każdą sprawę można załatwić, jeśli zna się odpowiednie procedury. Człowiek przyzwyczajony do przewidywalności nagle odkrywa, że w Warszawie żadna instytucja nie działa zgodnie z deklarowanym celem. Żadna zachodnia uprzejmość nie skraca kolejki, a uśmiech nie sprawia, że hotel zaczyna funkcjonować normalnie.
Bariera językowa i całkowita izolacja
Andrews nie mówi po polsku. Gosia zna trochę angielski, ale ich komunikacja jest pełna luk. Ten detal ma olbrzymie znaczenie fabularne. Profesor jest dosłownie niemy w świecie, który go otacza. Nie potrafi zapytać przechodnia o drogę. Nie rozumie rozmów przy stole. Nie pojmuje, co mówi przez telewizor generał w okularachPrzywódca PRL, który 13 grudnia 1981 roku ogłosił wprowadzenie stanu wojennego w przemówieniu telewizyjnym.. Izolacja językowa przekłada się na izolację egzystencjalną. Andrews jest sam pośród ludzi, którzy prowadzą walkę o przetrwanie obok niego.
Jego zachodni racjonalizm nie jest lekarstwem na irracjonalność systemu totalitarnego. Zderzenie dwóch światów nie kończy się oświeceniem żadnej ze stron, lecz wzajemną niemotą.
Ewolucja bohatera
Na początku opowiadania Andrews jest pewnym siebie badaczem. Traktuje wyjazd do Polski jak kolejne rutynowe zadanie w karierze. Z czasem, pod wpływem wybuchu stanu wojennego, jego psychika ulega drastycznej zmianie. Spokój pęka. To, co początkowo traktował jako niezrozumiały folklor, zaczyna go przerażać na poziomie instynktownym. Widok czołgów, żołnierzy na ulicach i godzina policyjna niszczą jego poczucie bezpieczeństwa. Traci oparcie w logice, a jego pewność siebie ustępuje miejsca zwierzęcemu strachowi. Z podmiotu badającego rzeczywistość staje się jej zdezorientowaną ofiarą.
Ocena postaci
Uważam, że profesor Andrews to świetnie skonstruowana figura literacka. Pozwala spojrzeć na polską historię z zupełnie innej, świeżej perspektywy. Nie oceniam go surowo za jego bierność czy niezrozumienie sytuacji. Jego bezradność jest głęboko ludzka i szczera. Moim zdaniem Andrews jest dowodem na to, że żadne wykształcenie ani racjonalne podejście nie przygotuje człowieka na zderzenie z brutalnym absurdem totalitaryzmuSystem polityczny oparty na całkowitej kontroli państwa nad życiem obywateli, często wykorzystujący terror i cenzurę.. Współczesny czytelnik łatwo może utożsamić się z jego zagubieniem w świecie, który nagle przestał działać według znanych reguł.