lektura szkolna
| Autor | Molier (właśc. Jean-Baptiste Poquelin), czołowy francuski komediopisarz, aktor i reżyser. |
| Rok powstania | 1668, prapremiera odbyła się w teatrze Palais-Royal w Paryżu. |
| Gatunek literacki | Komedia charakterów, z wyraźnymi elementami farsy oraz komedii intrygi. |
| Epoka | Klasycyzm, okres panowania króla Ludwika XIV, zwanego Królem Słońce. |
| Najważniejsza tematyka | Deformujący wpływ skąpstwa na ludzką psychikę, konflikt pokoleń, komercjalizacja małżeństwa i krytyka XVII-wiecznego mieszczaństwa. |
Eliza, córka Harpagona, potajemnie zaręcza się z Walerym, który aby być blisko niej, zatrudnia się w jej domu jako zarządca.
Kleant, syn Harpagona, wyznaje siostrze miłość do ubogiej Marianny i skarży się na skąpstwo ojca, które zmusza go do życia na kredyt.
Harpagon ogłasza swoje plany matrymonialne: sam chce poślubić Mariannę, Elizę wydać za starego Anzelma (bo ten nie żąda posagu), a Kleantowi przeznaczyć bogatą wdowę.
Zdesperowany Kleant próbuje pożyczyć pieniądze u lichwiarza, którym, ku jego przerażeniu, okazuje się jego własny ojciec. Dochodzi do gwałtownej kłótni.
W domu Harpagona pojawia się swatka Frozyna, która aranżuje spotkanie z Marianną, wmawiając skąpcowi, że dziewczyna uwielbia starszych mężczyzn.
Podczas skąpo przygotowanej kolacji zaręczynowej Marianna rozpoznaje w Kleancie swojego ukochanego i jest przerażona perspektywą ślubu z jego ojcem.
Kleant, udając, że działa w imieniu ojca, wręcza Mariannie drogocenny pierścień Harpagona, doprowadzając skąpca do cichej furii.
Harpagon podstępem wydobywa z Kleanta wyznanie miłości do Marianny, co prowadzi do otwartego konfliktu, w wyniku którego ojciec wydziedzicza i przeklina syna.
Strzała, sprytny sługa Kleanta, wykorzystuje okazję i kradnie z ogrodu zakopaną szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów.
Harpagon odkrywa kradzież i wpada w obłęd, wygłaszając słynny monolog, w którym oskarża o kradzież cały świat, łącznie z widownią i samym sobą.
Harpagon wzywa komisarza policji. Kucharz Jakub, chcąc zemścić się na Walerym, fałszywie oskarża go o kradzież.
Dochodzi do komicznego nieporozumienia (quid pro quo): Harpagon mówi o skradzionej szkatułce, a Walery, myśląc, że jego sekret wyszedł na jaw, przyznaje się do "kradzieży" serca Elizy.
Na scenie pojawia się Anzelm, niedoszły mąż Elizy. W trakcie kłótni okazuje się, że jest on zaginionym neapolitańskim arystokratą, Tomaszem d'Alburci.
Walery i Marianna zostają rozpoznani jako zaginione dzieci Anzelma, a cała rodzina, rozdzielona przez katastrofę morską, zostaje cudownie zjednoczona.
Kleant stawia warunek: odda szkatułkę w zamian za zgodę na ślub z Marianną. Harpagon zgadza się, gdy Anzelm bierze na siebie wszystkie koszty wesel. Skąpiec zostaje sam ze swoim "skarbem".
Głównym problemem utworu jest ukazanie, jak chciwość i obsesja na punkcie majątku niszczą ludzką psychikę i relacje międzyludzkie.
↺Pieniądz staje się dla Harpagona fetyszem i jedynym celem życia, zastępując miłość, rodzinę i honor, co prowadzi do jego dehumanizacji.
↺Molier krytykuje lichwę jako proceder niszczący tkankę społeczną, co widać w scenie, gdy Harpagon jako anonimowy wierzyciel próbuje wyzyskać własnego syna.
↺szkatułka jest cenniejsza niż szczęście dzieci, a małżeństwo to transakcja finansowa.
↺Utwór demaskuje iluzję, że bogactwo gwarantuje szczęście; Harpagon, mimo majątku, jest człowiekiem samotnym, nieszczęśliwym i żyjącym w ciągłym lęku.
↺Sztuka przedstawia głęboki konflikt między pokoleniem rodziców, dla których liczy się majątek i status, a pokoleniem dzieci, walczącym o prawo do miłości i samostanowienia.
↺Bunt młodych (Kleanta, Elizy) jest w pełni usprawiedliwiony tyranią ojca, który nadużywa swojej patriarchalnej władzy, zagwarantowanej przez ówczesne prawo.
↺Molier krytykuje instytucję aranżowanych małżeństw, sprowadzonych do roli kontraktu handlowego, w którym kluczową rolę odgrywa posag (lub jego brak).
↺Utwór obnaża hipokryzję XVII-wiecznego mieszczaństwa, które pod pozorami moralności i dbałości o rodzinę kieruje się wyłącznie chęcią zysku.
↺Dramat ukazuje toksyczną atmosferę w rodzinie pozbawionej zaufania, gdzie kłamstwo i intryga stają się jedynym sposobem na przetrwanie i walkę o własne szczęście.
↺Centralny motyw, ukazany jako chorobliwa obsesja prowadząca do zniszczenia relacji rodzinnych i utraty człowieczeństwa.
Skontrastowanie miłości romantycznej i bezinteresownej (młodzi) z miłością do pieniędzy (Harpagon) oraz małżeństwem jako transakcją.
Przedstawienie rodziny jako dysfunkcyjnej, toksycznej struktury, zdominowanej przez tyranię ojca i brak zaufania.
Zderzenie wartości młodości (uczucia, wolność, szczerość) ze starością (materializm, kontrola, hipokryzja).
Postacie (zwłaszcza Walery i Frozyna) świadomie odgrywają role i snują intrygi, by manipulować Harpagonem i osiągnąć swoje cele.
Główny symbol utworu, reprezentuje fetyszyzację pieniądza. Staje się obiektem miłości Harpagona, zastępując mu relacje z ludźmi.
Symbolizuje więzienie, przestrzeń pozbawioną ciepła i bezpieczeństwa, zdominowaną przez paranoję i kontrolę skąpca.
Słowa-klucze, symbolizujące sprowadzenie relacji międzyludzkich, zwłaszcza małżeństwa, do czystej kalkulacji finansowej.
Fabuła jest bezpośrednio inspirowana komedią "Aulularia" ("Komedia o garncu") rzymskiego komediopisarza Plauta.
Widoczne w typach postaci (sknera Pantalone, sprytny sługa Arlekin) i wykorzystaniu komizmu sytuacyjnego oraz farsy.