lektura szkolna
| Autor | Molier (właśc. Jean-Baptiste Poquelin), czołowy francuski komediopisarz, aktor i reżyser. |
| Rok powstania | 1668, prapremiera odbyła się w teatrze Palais-Royal w Paryżu. |
| Gatunek literacki | Komedia charakterów, z wyraźnymi elementami farsy oraz komedii intrygi. |
| Epoka | Klasycyzm, okres panowania króla Ludwika XIV, zwanego Królem Słońce. |
| Najważniejsza tematyka | Deformujący wpływ skąpstwa na ludzką psychikę, konflikt pokoleń, komercjalizacja małżeństwa i krytyka XVII-wiecznego mieszczaństwa. |
Eliza, córka Harpagona, potajemnie zaręcza się z Walerym, który aby być blisko niej, zatrudnia się w jej domu jako zarządca.
Kleant, syn Harpagona, wyznaje siostrze miłość do ubogiej Marianny i skarży się na skąpstwo ojca, które zmusza go do życia na kredyt.
Harpagon ogłasza swoje plany matrymonialne: sam chce poślubić Mariannę, Elizę wydać za starego Anzelma (bo ten nie żąda posagu), a Kleantowi przeznaczyć bogatą wdowę.
Zdesperowany Kleant próbuje pożyczyć pieniądze u lichwiarza, którym, ku jego przerażeniu, okazuje się jego własny ojciec. Dochodzi do gwałtownej kłótni.
W domu Harpagona pojawia się swatka Frozyna, która aranżuje spotkanie z Marianną, wmawiając skąpcowi, że dziewczyna uwielbia starszych mężczyzn.
Podczas skąpo przygotowanej kolacji zaręczynowej Marianna rozpoznaje w Kleancie swojego ukochanego i jest przerażona perspektywą ślubu z jego ojcem.
Kleant, udając, że działa w imieniu ojca, wręcza Mariannie drogocenny pierścień Harpagona, doprowadzając skąpca do cichej furii.
Harpagon podstępem wydobywa z Kleanta wyznanie miłości do Marianny, co prowadzi do otwartego konfliktu, w wyniku którego ojciec wydziedzicza i przeklina syna.
Strzała, sprytny sługa Kleanta, wykorzystuje okazję i kradnie z ogrodu zakopaną szkatułkę z dziesięcioma tysiącami talarów.
Harpagon odkrywa kradzież i wpada w obłęd, wygłaszając słynny monolog, w którym oskarża o kradzież cały świat, łącznie z widownią i samym sobą.
Harpagon wzywa komisarza policji. Kucharz Jakub, chcąc zemścić się na Walerym, fałszywie oskarża go o kradzież.
Dochodzi do komicznego nieporozumienia (quid pro quo): Harpagon mówi o skradzionej szkatułce, a Walery, myśląc, że jego sekret wyszedł na jaw, przyznaje się do "kradzieży" serca Elizy.
Na scenie pojawia się Anzelm, niedoszły mąż Elizy. W trakcie kłótni okazuje się, że jest on zaginionym neapolitańskim arystokratą, Tomaszem d'Alburci.
Walery i Marianna zostają rozpoznani jako zaginione dzieci Anzelma, a cała rodzina, rozdzielona przez katastrofę morską, zostaje cudownie zjednoczona.
Kleant stawia warunek: odda szkatułkę w zamian za zgodę na ślub z Marianną. Harpagon zgadza się, gdy Anzelm bierze na siebie wszystkie koszty wesel. Skąpiec zostaje sam ze swoim "skarbem".
Jego dominującą cechą jest patologiczne skąpstwo, które determinuje wszystkie jego działania i relacje, czyniąc go wzorcowym bohaterem komedii charakterów.
Pieniądz jest dla niego najwyższą wartością, fetyszem i jedyną miłością, co prowadzi go do paranoi, obłędu i całkowitej samotności.
Jest domowym tyranem, traktującym małżeństwa dzieci jak transakcje handlowe; sam potajemnie trudni się lichwą, wyzyskując nawet własnego syna.
z jednej strony jest obiektem śmiechu z powodu absurdalnych oszczędności, z drugiej – budzi litość jako człowiek zniewolony przez własną obsesję.
Cierpi z powodu skąpstwa ojca, które uniemożliwia mu pomoc ukochanej i zmusza do zadłużania się na lichwiarski procent.
Jego miłość do Marianny czyni go bezpośrednim rywalem ojca, co stanowi główną oś konfliktu dramatycznego i prowadzi do otwartego buntu.
Wykazuje się sprytem i determinacją; ostatecznie używa skradzionej szkatułki jako karty przetargowej, by szantażem wymusić na ojcu zgodę na ślub.
Reprezentuje młode pokolenie, które walczy o prawo do miłości i samostanowienia wbrew materialistycznym wartościom rodziców.
Eliza, córka Harpagona, żyje w ciągłym strachu przed ojcem. Jej jedynym aktem buntu są potajemne zaręczyny z Elizy, ukrywa swoje arystokratyczne pochodzenie i zatrudnia się jako zarządca u Harpagona Ich miłość, zapoczątkowana dramatycznym uratowaniem Elizy przed utonięciem, jest motorem napędowym jednego z głównych wątków intrygi.
Walerym Walery, syn Anzelma, aby być blisko bezwstydnie schlebia skąpcowi i popiera jego absurdalne pomysły, by zdobyć jego zaufanie i uśpić czujność.
Oboje, wraz z Marianną, okazują się częścią cudownie odnalezionej rodziny, co stanowi klasyczny przykład rozwiązania akcji przez *deus ex machina*.
Frozyna to zawodowa swatka i intrygantka; jej głównym narzędziem pracy jest kłamstwo i manipulacja, którymi posługuje się wyłącznie dla zysku. Jest postacią dynamiczną: początkowo pomaga Harpagonowi, ale gdy ten nie chce jej zapłacić, zmienia front i zaczyna wspierać młodych.
Jakub to sługa pełniący podwójną, komiczną funkcję kucharza i woźnicy. Jest postacią pyskatą, ale i lojalną na swój sposób. Jakub jest ważnym źródłem komizmu postaci; mówi Harpagonowi gorzką prawdę o jego reputacji, a później z zemsty fałszywie oskarża Walerego. Obie postacie czerpią z tradycji włoskiej commedia dell'arte (sprytna intrygantka, komiczny sługa) i generują wiele zabawnych sytuacji.
Głównym problemem utworu jest ukazanie, jak chciwość i obsesja na punkcie majątku niszczą ludzką psychikę i relacje międzyludzkie.
↺Pieniądz staje się dla Harpagona fetyszem i jedynym celem życia, zastępując miłość, rodzinę i honor, co prowadzi do jego dehumanizacji.
↺Molier krytykuje lichwę jako proceder niszczący tkankę społeczną, co widać w scenie, gdy Harpagon jako anonimowy wierzyciel próbuje wyzyskać własnego syna.
↺szkatułka jest cenniejsza niż szczęście dzieci, a małżeństwo to transakcja finansowa.
↺Utwór demaskuje iluzję, że bogactwo gwarantuje szczęście; Harpagon, mimo majątku, jest człowiekiem samotnym, nieszczęśliwym i żyjącym w ciągłym lęku.
↺Sztuka przedstawia głęboki konflikt między pokoleniem rodziców, dla których liczy się majątek i status, a pokoleniem dzieci, walczącym o prawo do miłości i samostanowienia.
↺Bunt młodych (Kleanta, Elizy) jest w pełni usprawiedliwiony tyranią ojca, który nadużywa swojej patriarchalnej władzy, zagwarantowanej przez ówczesne prawo.
↺Molier krytykuje instytucję aranżowanych małżeństw, sprowadzonych do roli kontraktu handlowego, w którym kluczową rolę odgrywa posag (lub jego brak).
↺Utwór obnaża hipokryzję XVII-wiecznego mieszczaństwa, które pod pozorami moralności i dbałości o rodzinę kieruje się wyłącznie chęcią zysku.
↺Dramat ukazuje toksyczną atmosferę w rodzinie pozbawionej zaufania, gdzie kłamstwo i intryga stają się jedynym sposobem na przetrwanie i walkę o własne szczęście.
↺Centralny motyw, ukazany jako chorobliwa obsesja prowadząca do zniszczenia relacji rodzinnych i utraty człowieczeństwa.
Skontrastowanie miłości romantycznej i bezinteresownej (młodzi) z miłością do pieniędzy (Harpagon) oraz małżeństwem jako transakcją.
Przedstawienie rodziny jako dysfunkcyjnej, toksycznej struktury, zdominowanej przez tyranię ojca i brak zaufania.
Zderzenie wartości młodości (uczucia, wolność, szczerość) ze starością (materializm, kontrola, hipokryzja).
Postacie (zwłaszcza Walery i Frozyna) świadomie odgrywają role i snują intrygi, by manipulować Harpagonem i osiągnąć swoje cele.
Główny symbol utworu, reprezentuje fetyszyzację pieniądza. Staje się obiektem miłości Harpagona, zastępując mu relacje z ludźmi.
Symbolizuje więzienie, przestrzeń pozbawioną ciepła i bezpieczeństwa, zdominowaną przez paranoję i kontrolę skąpca.
Słowa-klucze, symbolizujące sprowadzenie relacji międzyludzkich, zwłaszcza małżeństwa, do czystej kalkulacji finansowej.
Fabuła jest bezpośrednio inspirowana komedią "Aulularia" ("Komedia o garncu") rzymskiego komediopisarza Plauta.
Widoczne w typach postaci (sknera Pantalone, sprytny sługa Arlekin) i wykorzystaniu komizmu sytuacyjnego oraz farsy.