Slajdy powtórkowe

Średniowiecze

na 6!

epoka literacka 16 slajdów test wiedzy
Ramy czasowe w Europie
476 r. (upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego)
Ramy czasowe w Polsce
966 r. (chrzest Polski)
Wydarzenie otwierające epokę
w Europie upadek Rzymu (476 r.), w Polsce przyjęcie chrześcijaństwa (966 r.).
Wydarzenie zamykające epokę
upadek Konstantynopola (1453 r.), wynalezienie druku (ok. 1450 r.) lub odkrycie Ameryki (1492 r.).
Charakterystyka
epoka zdominowana przez uniwersalizm chrześcijański, teocentryzm i łacinę jako wspólny język europejskich elit.
1 / 16
Średniowiecze
Światopogląd

Filozofia i główne idee

Teocentryzm

Bóg w centrum wszechświata i ludzkich działań. Fundament epoki widoczny w każdym utworze, np. w

„Bogurodzicy”.

Augustynizmśw. Augustyn z Hippony

filozofia oparta na dualizmie duszy i ciała, podkreślająca dramat człowieka rozdartego między Bogiem a grzesznym światem. Główne dzieło:

„O państwie Bożym”.

Tomizmśw. Tomasz z Akwinu

system godzący wiarę z rozumem i nauką Arystotelesa, wprowadzający koncepcję hierarchicznej „drabiny bytów”, gdzie wszystko ma swoje miejsce. Główne dzieło:

„Summa teologiczna”.

Franciszkanizmśw. Franciszek z Asyżu

postawa oparta na radosnej wierze, miłości do natury, ubóstwie i afirmacji świata jako dzieła Bożego. Źródło:

„Kwiatki św. Franciszka”.

Scholastyka

metoda filozoficzna (np. u św. Tomasza) dążąca do rozumowego uzasadnienia dogmatów wiary za pomocą logicznego dowodzenia.

Uniwersalizm

dążenie do jedności Europy opartej na wspólnej religii (chrześcijaństwo), języku (łacina) i władzy (papież i cesarz). Przykład:

„Kronika polska” Galla Anonima pisana po łacinie.
Średniowiecze
Światopogląd

Światopogląd w praktyce

Stosunek do rozumu i wiary
dominacja wiary nad rozumem (augustynizm), ale też próba ich pogodzenia (tomizm św. Tomasza, który dowodził istnienia Boga na pięć sposobów).
Stosunek do natury
natura jako dzieło Boże, godne podziwu i miłości (franciszkanizm, św. Franciszek nazywający zwierzęta i rośliny swoimi braćmi).
Stosunek do ciała i śmierci
pogarda dla świata doczesnego i ciała jako źródła grzechu (asceza w „Legendzie o św. Aleksym”), połączona z fascynacją śmiercią (motyw „memento mori” w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”).
Stosunek do jednostki
jednostka podporządkowana Bogu i wspólnocie; twórcy często pozostawali anonimowi, pisząc na chwałę Boga (np. autor „Bogurodzicy”).
Relacje międzyludzkie
oparte na hierarchii feudalnej (władca-wasal), która znajduje odzwierciedlenie w sferze religijnej (motyw deesis w „Bogurodzicy”, gdzie wierni proszą o wstawiennictwo u świętych).
Pojęcie narodu
kształtowanie się tożsamości narodowej poprzez historiografię, która miała budować prestiż państwa (np. „Kronika” Wincentego Kadłubka łącząca dzieje Polski z antykiem).
Średniowiecze
Cechy

Cechy literatury średniowiecznej (1/2)

01
Dydaktyzm i pareneza
literatura ma uczyć i wychowywać, prezentując wzorce do naśladowaniaPrzykładyidealny rycerz („Pieśń o Rolandzie”), asceta („Legenda o św. Aleksym”), władca („Kronika Galla Anonima”).
02
Anonimowość
twórcy często nie podpisywali dzieł, tworząc na chwałę Boga. Anonimowi pozostają autorzy „Bogurodzicy”, „Lamentu świętokrzyskiego” czy „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
03
Dwujęzyczność
początkowo dominuje łacina („Kronika Galla Anonima”), z czasem pojawiają się dzieła w językach narodowych, głównie o charakterze religijnym („Kazania świętokrzyskie”, „Bogurodzica”).
04
Rękopisy
dzieła były przepisywane ręcznie w klasztornych skryptoriach, co sprawiało, że były drogie i dostępne dla nielicznychPrzykładbogato zdobiony „Psałterz floriański”.
05
Tematyka religijna
dominacja tematów związanych z Bogiem, wiarą, zbawieniem i życiem pozagrobowymPrzykłady„Bogurodzica”, „Lament świętokrzyski”, „Legenda o św. Aleksym”.
Średniowiecze
Cechy

Cechy literatury średniowiecznej (2/2)

06
Bohater jako wzorzecpareneza
postacie są idealizowane i reprezentują określony stan: rycerz (Roland), święty (Aleksy), władca (Bolesław Chrobry u Galla Anonima).
07
Alegoryczność
wiele motywów i postaci ma ukryte, jednoznaczne znaczenie przenośne, mające uczyć i objaśniać prawdy wiaryPrzykład„Kazania świętokrzyskie” są pełne alegorii.
08
Schematyzm
twórcy często korzystali z gotowych, uniwersalnych wzorców kompozycyjnych, np. motywu deesis („Bogurodzica”), danse macabre („Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”) czy ars moriendi („Pieśń o Rolandzie”).
09
Nastrój
dominuje powaga i nastrój modlitewny, ale pojawia się też satyra i groteska, które łączą grozę z komizmemPrzykład„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
10
Wiersz średniowieczny
zazwyczaj zdaniowo-rymowy (jeden wers to jedno zdanie) i asylabiczny (nieregularna liczba sylab w wersie), jak w „Bogurodzicy”.
Średniowiecze
Gatunki

Charakterystyczne gatunki literackie

Epos rycerskichanson de geste

utwór o czynach idealnego wojownika na tle wydarzeń historycznych. Przykład:

„Pieśń o Rolandzie” (autor anonimowy).

Hagiografiażywot świętego

opowieść o życiu i cudach świętego, prezentująca wzorzec ascety. Przykład:

„Legenda o św. Aleksym” (autor anonimowy).

Kronika

dzieło historyczne opisujące dzieje państwa lub dynastii. Przykład:

„Kronika polska” (Gall Anonim).

Pieśń religijna

utwór liryczny o charakterze modlitewnym, często wykonywany śpiewnie. Przykład:

„Bogurodzica” (autor anonimowy).

Romans rycerski

opowieść o przygodach rycerza, którego główną motywacją jest miłość do damy. Przykład:

„Dzieje Tristana i Izoldy” (autorzy różnych wersji).

Dialog

utwór o charakterze dydaktycznym lub satyrycznym, oparty na rozmowie dwóch postaci. Przykład:

„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią” (autor anonimowy).

Kazanie

gatunek prozy artystycznej o charakterze religijnym i moralizatorskim. Przykład:

„Kazania świętokrzyskie” (autor anonimowy).
Średniowiecze
Twórcy

Twórcy polscy

Gall Anonim

XII w. „Kronika polska”

pierwszy polski kronikarz, który w swoim dziele gloryfikował czyny dynastii Piastów, zwłaszcza Bolesława Krzywoustego.

Wincenty Kadłubek

ok. 1150–1223 „Kronika polska”

biskup i kronikarz, który dla podniesienia prestiżu państwa łączył fakty z legendami (o Kraku, Wandzie) i mitami antycznymi.

Jan Długosz

1415–1480 „Roczniki”

najwybitniejszy polski dziejopis epoki, który jako pierwszy poddawał źródła krytyce i dążył do obiektywizmu, zapowiadając renesans.

Autor anonimowy „Bogurodzicy”

XIII w. „Bogurodzica”

nieznany twórca najstarszej polskiej pieśni religijnej, wyróżniającej się kunsztem poetyckim i realizacją motywu deesis.

Autor anonimowy „Kazań świętokrzyskich”

XIV w. „Kazania świętokrzyskie”

twórca najstarszego zabytku polskiej prozy artystycznej, o erudycyjnym, skierowanym do intelektualistów stylu.

Średniowiecze
Twórcy

Twórcy europejscy

Św. Augustyn z Hippony

354–430 „O państwie Bożym”

filozof, który stworzył system (augustynizm) oparty na dualizmie duszy i ciała, dominujący we wczesnym średniowieczu.

Św. Tomasz z Akwinu

1225–1274 „Summa teologiczna”

filozof i teolog, który pogodził myśl Arystotelesa z chrześcijaństwem, tworząc podstawy scholastyki (tomizm).

Dante Alighieri

1265-1321 „Boska Komedia”

włoski poeta, który stworzył syntezę średniowiecznej wiedzy i teologii, a jednocześnie zapowiedział nadejście renesansu.

François Villon (ok. 1431

po 1463)

„Wielki Testament” — francuski poeta, który przełamał średniowieczne konwencje, wprowadzając do poezji osobisty ton, bunt i ironię.

Św. Franciszek z Asyżu

1182–1226 „Kwiatki św. Franciszka” (zbiór legend o nim)

twórca postawy radosnej wiary, miłości do natury i ubóstwa (franciszkanizm).

Jakub de Voragine

ok. 1228-1298 „Złota legenda”

autor najpopularniejszego w średniowieczu zbioru żywotów świętych, który ukształtował wyobraźnię religijną epoki.

Średniowiecze
Dzieła

Kluczowe dzieła (1/2)

„Bogurodzica”
(anonim, XIII w.)

modlitwa zbiorowa do Chrystusa za pośrednictwem Maryi i Jana Chrzciciela. Na maturę: motyw deesis, teocentryzm, archaizmy językowe, rola pieśni jako pierwszego hymnu (carmen patrium).

„Lament świętokrzyski”
(anonim, XV w.)

monolog Matki Boskiej stojącej pod krzyżem. Na maturę: motyw Stabat Mater Dolorosa, uczłowieczenie Maryi (kontrast do „Bogurodzicy”), rola apostrofy.

„Legenda o św. Aleksym”
(anonim, XV w.)

opowieść o życiu ascety, który porzuca wszystko dla Boga. Na maturę: wzorzec parenetyczny ascety-świętego, motyw ascezy i ucieczki od świata (fuga mundi).

„Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”
(anonim, XV w.)

dialog mędrca z upersonifikowaną Śmiercią. Na maturę: motyw danse macabre, groteskowy wizerunek śmierci, satyra stanowa, dydaktyzm.

„Kronika polska”
(Gall Anonim, XII w.)

dzieje dynastii Piastów. Na maturę: wzorzec idealnego władcy (Bolesław Chrobry, Krzywousty), rola historiografii w budowaniu tożsamości państwa.

Średniowiecze
Dzieła

Kluczowe dzieła (2/2)

„Pieśń o Rolandzie”
(anonim, XI w.)

francuski epos rycerski o śmierci hrabiego Rolanda. Na maturę: wzorzec idealnego rycerza (wierność Bogu, królowi i ojczyźnie), motyw ars moriendi (sztuka dobrego umierania).

„Dzieje Tristana i Izoldy”
(różne wersje, XII w.)

romans rycerski o tragicznej miłości. Na maturę: motyw miłości silniejszej niż śmierć, konflikt między miłością a honorem (kontrast do „Pieśni o Rolandzie”).

„Boska Komedia”
(Dante Alighieri, XIV w.)

poemat o wędrówce przez zaświaty. Na maturę: synteza światopoglądu średniowiecznego (tomizm), alegoryczna podróż duszy, zapowiedź renesansu.

„Kwiatki św. Franciszka”
(anonim, XIV w.)

zbiór legend o życiu św. Franciszka. Na maturę: idea franciszkanizmu, radosna wiara, miłość do natury, wzorzec świętego (inny niż Aleksy).

„Wielki Testament”
(François Villon, XV w.)

osobista spowiedź poety-skazańca. Na maturę: indywidualizm, bunt przeciwko śmierci, przełamanie anonimowości, zapowiedź nowej epoki.

Średniowiecze
Konteksty

Tło historyczne i społeczne

01
Uniwersalizm europejski
jedność oparta na chrześcijaństwie (władza papieża), łacinie i idei cesarstwa (odnowionego przez Karola Wielkiego w 800 r.).
02
Wyprawy krzyżowe1096-1270
zbrojne wyprawy rycerstwa w celu odbicia Ziemi Świętej, które kształtowały ideał rycerza-krzyżowca.
03
Rozwój uniwersytetów
powstanie pierwszych uczelni (Bolonia 1088, Paryż, Oksford) jako centrów życia intelektualnego, opartych na systemie siedmiu sztuk wyzwolonych.
04
Historia Polski
od chrztu (966), przez rozbicie dzielnicowe (1138-1320), po zjednoczenie, założenie Akademii Krakowskiej (1364) i bitwę pod Grunwaldem (1410).
05
Wielkie epidemie
„czarna śmierć” (epidemia dżumy od 1347 r.), która zabiła 1/3 populacji Europy i wpłynęła na fascynację śmiercią i makabrą w sztuce.
06
System feudalny
hierarchiczna struktura społeczna oparta na zależnościach między seniorem a wasalem, determinująca relacje polityczne i społeczne.
Średniowiecze
Konteksty

Sztuka średniowiecza

07
Styl romańskiX–XIII w.
charakteryzuje się masywnymi, grubymi murami, małymi oknami i funkcją obronnąPrzykładKolegiata w Tumie, Drzwi Gnieźnieńskie.
08
Styl gotyckiXII–XV w.
cechuje go strzelistość, wertykalizm, sklepienia krzyżowo-żebrowe i wielkie witrażePrzykładKatedra Notre-Dame w Paryżu, Kościół Mariacki w Krakowie.
09
Rzeźba
początkowo podporządkowana architekturze, z czasem dąży do realizmu. Arcydzieło: Ołtarz Wita Stwosza w Kościele Mariackim w Krakowie.
10
Malarstwo
rozwój witrażownictwa (Sainte-Chapelle w Paryżu), malarstwa tablicowego i miniatury książkowej. Przełomem jest malarstwo olejne mistrzów flamandzkich (Jan van Eyck, „Baranek mistyczny”).
11
Muzyka
związana głównie z liturgią (chorał gregoriański), ale też twórczość świecka wędrownych artystów (trubadurzy, truwerzy)Przykładzachowany zapis nutowy „Bogurodzicy”.
12
„Biblia dla ubogich”Biblia pauperum
funkcja sztuki, która poprzez obraz (freski, rzeźby, witraże) miała przekazywać treści religijne niepiśmiennym wiernym.
Średniowiecze
Wobec sąsiadów

Wobec poprzedników i następców

Polemika z antykiem (poprzednicy)
odrzucenie antycznego kultu ciała i radości życia na rzecz teocentryzmu i skupienia na życiu wiecznym. Przykład: asceza św. Aleksego jako zaprzeczenie greckiego ideału kalokagatii.
Polemika z antykiem (poprzednicy)
zastąpienie mitologii grecko-rzymskiej historią biblijną jako głównym źródłem inspiracji i odniesień w sztuce i literaturze.
Kontynuacja antyku
przetrwanie dziedzictwa starożytnego w klasztornych skryptoriach, gdzie przepisywano dzieła filozofów (Platon, Arystoteles) i adaptowano je na potrzeby chrześcijaństwa (augustynizm, tomizm).
Zarzuty renesansu (następcy)
humaniści zarzucali średniowieczu „barbarzyństwo”, „ciemnotę” i „intelektualny zastój”, nazywając je „długą nocą”. Przykład: Giorgio Vasari pogardliwie nazwał styl architektoniczny „gotyckim”.
Zarzuty renesansu (następcy)
krytyka anonimowości i podporządkowania sztuki religii na rzecz antropocentryzmu, indywidualizmu i sławy artysty. Przykład: François Villon w „Wielkim Testamencie” stawia w centrum siebie, a nie Boga.
Średniowiecze
Cytat

Hasło epoki

„Gospodzinie wszechmogący, [...] Pomoży mi to działo słożyć, [...] Ku twej fały rozmnożeniu, Ku ludzkiemu polepszeniu!”"
Anonimowy autor, „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, Prolog, XV wiek.
Średniowiecze
Matura

Średniowiecze jako kontekst na maturze

Zestawiaj z romantyzmem
obie epoki cechuje mistycyzm, zainteresowanie duchowością i historią narodową. Romantycy fascynowali się średniowieczem (np. gotycyzm).
Kontrastuj z renesansem i oświeceniem
teocentryzm średniowiecza vs. antropocentryzm renesansu; wiara vs. rozum oświecenia. Przykład: anonimowy twórca „Bogurodzicy” vs. świadomy swojego geniuszu Jan Kochanowski.
Wykorzystuj motywy uniwersalne
miłość („Tristan i Izolda”), cierpienie („Lament świętokrzyski”), śmierć („Rozmowa Mistrza Polikarpa...”), władza („Kronika Galla Anonima”) czy podróż („Boska Komedia”) do porównań z innymi epokami.
Unikaj uproszczenia „mroczne wieki”
podkreślaj, że w średniowieczu powstały uniwersytety, monumentalna sztuka i podwaliny nowożytnych państw. To nie był okres wyłącznie zastoju.
Pamiętaj o dwóch modelach świętości
asceza cierpiętnicza (św. Aleksy) vs. asceza radosna, afirmująca świat (św. Franciszek). To doskonały materiał do analizy różnych postaw wobec życia i wiary.
Podkreślaj służebny, dydaktyczny charakter literatury (pareneza) w przeciwieństwie do późniejszego dążenia do autonomii sztuki („sztuka dla sztuki”).
Średniowiecze
Sprawdź się

Test wiedzy