lektura szkolna
| Autor | Molier (właśc. Jean-Baptiste Poquelin), francuski komediopisarz, aktor i dyrektor teatru. |
| Rok wydania/publikacji | Pierwsza, trzyaktowa wersja powstała w 1664 r. i została natychmiast zakazana. Ostateczna, pięcioaktowa wersja miała premierę w 1669 r. |
| Gatunek literacki | Komedia charakterów (skupiona na analizie psychologicznej postaci) oraz komedia obyczajowa (krytykująca normy społeczne). |
| Epoka | Barok, a ściślej |
| Najważniejsza tematyka | Demaskacja hipokryzji i fałszywej pobożności (dewocji), analiza mechanizmów manipulacji oraz krytyka ludzkiej naiwności i fanatyzmu. |
| Cel utworu | Realizacja klasycznej zasady *castigat ridendo mores* (śmiechem poprawia obyczaje), czyli dydaktyzm poprzez wywołanie u widza śmiechu i refleksji. |
| Struktura | Utwór dramatyczny, pięcioaktowy, pisany wierszem (aleksandrynem), z rygorystycznym zachowaniem zasady trzech jedności: czasu, miejsca i akcji. |
Pani Pernelle, matka Orgona, opuszcza dom, ganiąc całą rodzinę za rozwiązłość i brak szacunku dla Tartuffe'a, którego uważa za wzór cnót.
Orgon wraca z podróży i w słynnej scenie z pokojówką Doryną ignoruje wieści o chorobie żony, dopytując jedynie o samopoczucie Tartuffe'a i powtarzając: „Biedaczek!”.
Szwagier Orgona, Kleant, w racjonalnej rozmowie próbuje wytłumaczyć mu różnicę między prawdziwą wiarą a ostentacyjną dewocją, lecz jego argumenty trafiają w próżnię.
Orgon ogłasza córce Mariannie, że zrywa jej zaręczyny z ukochanym Walerym i zamierza wydać ją za mąż za Tartuffe'a, co stanowi zawiązanie głównego konfliktu.
Zastraszona Marianna milczy, co prowokuje ostrą interwencję Doryny, która krytykuje jej bierność i obmyśla plan działania.
Dochodzi do kłótni między Marianną a Walerym, którzy z powodu urażonej dumy udają obojętność. Doryna siłą godzi zakochanych i knuje intrygę mającą na celu opóźnienie ślubu.
Podczas rozmowy na osobności z żoną Orgona, Elmirą, Tartuffe porzuca maskę ascety, wyznaje jej miłość i próbuje ją uwieść.
Rozmowę podsłuchuje syn Orgona, porywczy Damis, który w gniewie demaskuje oszusta przed ojcem, licząc, że ten wreszcie przejrzy na oczy.
Tartuffe stosuje mistrzowską manipulację: pada na kolana i oskarża samego siebie o najgorsze grzechy, co Orgon interpretuje jako dowód jego świętości.
Wściekły Orgon wydziedzicza Damisa, wyrzuca go z domu i w akcie ślepego zaufania sporządza akt darowizny, przepisując cały majątek na Tartuffe'a.
Elmira, widząc bezradność rodziny, organizuje pułapkę: każe Orgonowi ukryć się pod stołem, by na własne uszy usłyszał prawdziwe intencje „świętego”.
Podczas zaaranżowanego spotkania Tartuffe bez skrupułów uwodzi Elmirę, kpiąc z naiwności Orgona, który „choćby widział, nie uwierzy”.
Zdemaskowany oszust zrzuca maskę i przypomina Orgonowi, że dzięki aktowi darowizny to on jest teraz panem domu i to Orgon musi go opuścić.
Orgon uświadamia sobie, że powierzył Tartuffe'owi nie tylko majątek, ale też kompromitującą szkatułkę z dokumentami przyjaciela-uciekiniera politycznego.
Do domu przybywa komornik, pan Zgoda, z nakazem eksmisji dla całej rodziny, co ostatecznie otwiera oczy pani Pernelle na prawdziwe oblicze jej ulubieńca.
Walery przynosi wieść, że Tartuffe doniósł na Orgona do króla, wykorzystując zawartość szkatułki, i że wydano już nakaz aresztowania pana domu.
Tartuffe przybywa z oficerem gwardii, by aresztować Orgona, triumfalnie ogłaszając, że obowiązek wobec władcy stoi ponad prywatną wdzięcznością.
Następuje nagły zwrot akcji (zabieg *deus ex machina*): oficer, z rozkazu króla, aresztuje Tartuffe'a, rozpoznając w nim poszukiwanego od dawna przestępcę.
Król Ludwik XIV, pamiętając dawne zasługi Orgona dla państwa, anuluje akt darowizny i daruje mu winę posiadania tajnych dokumentów.
Porządek moralny zostaje przywrócony, oszust trafia do więzienia, a Marianna może poślubić wiernego Walerego.
Bezwzględny, wyrachowany, mistrz manipulacji psychologicznej, chciwy, zmysłowy i pozbawiony skrupułów.
Wykorzystuje język religijny do osiągania przyziemnych celów, gra na naiwności i potrzebie autorytetu Orgona, stosuje szantaż emocjonalny.
Antagonista, którego działania napędzają główny konflikt dramatyczny i prowadzą do demaskacji ludzkich słabości.
Jego imię (od wł. *tartufo* - trufla, grzyb rosnący w ukryciu) symbolizuje podstępne, ukryte zło. Jest archetypem fałszywego proroka.
Wkracza na scenę dopiero w III akcie, co buduje napięcie i pozwala poznać go najpierw przez skrajnie różne opinie innych postaci.
Skrajnie naiwny, podatny na manipulację, despotyczny wobec rodziny, zaślepiony fanatyzmem, pyszny i niezdolny do krytycznego myślenia.
Ofiara Tartuffe'a, ale jednocześnie główny sprawca kryzysu w rodzinie. Jego decyzje (ślub Marianny, wydziedziczenie Damisa, darowizna) stanowią punkty zwrotne akcji.
Poszukuje duchowego przewodnika i ucieczki od odpowiedzialności, co czyni go idealnym celem dla manipulatora. Jego dewocja jest powierzchowna.
Przejrzenie na oczy następuje dopiero po naocznym dowodzie zdrady (scena pod stołem), ale jego reakcją jest bezrefleksyjna nienawiść, a nie pokora.
Jego ślepota i mechaniczne powtarzanie „Biedaczek!” w odniesieniu do Tartuffe'a są głównym źródłem komizmu charakterologicznego.
Bystra, inteligentna, odważna, lojalna, pyskata i bezkompromisowa. Posiada życiową mądrość, której brakuje jej panu.
Pełni funkcję rezonera – komentuje wydarzenia i wyraża poglądy autora. Jest główną inicjatorką intryg mających na celu ocalenie rodziny.
Posługuje się dosadnym, potocznym językiem, pełnym ironii i ciętych ripost, co stanowi źródło komizmu słownego i kontrastuje z patosem Tartuffe'a.
Uosabia mądrość ludową i trzeźwe spojrzenie na świat, demaskując absurdy wyższych sfer.
Molier, obsadzając w roli rezonera służącą, a nie arystokratę, łamie schematy teatru klasycystycznego i nobilituje głos ludu.
Druga żona Orgona. Jest opanowana, inteligentna i pragmatyczna. W przeciwieństwie do innych, nie moralizuje, lecz działa, by ocalić rodzinę. Inicjatorka kluczowej intrygi (scena pod stołem), która prowadzi do demaskacji Tartuffe'a. Jej postawa pokazuje siłę kobiecego sprytu w patriarchalnym świecie. W scenie demaskacji odgrywa rolę kobiety ulegającej zalotom, co jest przykładem „teatru w teatrze” i dowodzi jej inteligencji.
Brat Elmiry, szwagier Orgona. Reprezentuje racjonalizm i oświeceniowe myślenie w sercu barokowego chaosu. Podobnie jak Doryna, pełni funkcję rezonera. W długich, logicznych wywodach tłumaczy różnicę między prawdziwą wiarą a hipokryzją. Uosabia ideał człowieka rozumnego, który kieruje się logiką i umiarem, a nie emocjami czy fanatyzmem. Jego argumenty trafiają jednak w próżnię.
Główny temat utworu. Molier demaskuje fałszywą pobożność (dewocję) jako narzędzie do osiągania materialnych i osobistych korzyści.
↺Sztuka pokazuje, jak ślepa wiara w autorytet prowadzi do utraty rozumu, zniszczenia więzi rodzinnych i katastrofy finansowej.
↺Utwór ukazuje despotyczną władzę ojca (*pater familias*), który w imię swoich przekonań tyranizuje dzieci i żonę, łamiąc ich wolę.
↺Cała intryga opiera się na kontraście między tym, co bohaterowie mówią, a tym, co robią. Demaskacja Tartuffe'a to symboliczny triumf prawdy nad fałszem.
↺Postacie takie jak Kleant i Doryna reprezentują racjonalizm i mądrość ludową jako jedyną obronę przed manipulacją.
↺Molier, poprzez mikrokosmos domu Orgona, krytykuje obyczaje XVII-wiecznego mieszczaństwa, jego aspiracje i podatność na powierzchowną moralność.
↺Kleant jasno rozróżnia cichą, opartą na czynach pobożność od ostentacyjnej, teatralnej religijności Tartuffe'a i Orgona.
↺Konflikt między racjonalnym podejściem Kleanta i Doryny a irracjonalnym zaślepieniem Orgona i pani Pernelle.
↺Orgon przedkłada wierność swojemu „duchowemu przewodnikowi” nad dobro i szczęście własnej żony i dzieci.
↺Dramat Marianny, zmuszanej do małżeństwa wbrew jej woli, ukazuje problem braku praw kobiet i dzieci w patriarchalnym społeczeństwie.
↺Gdy mechanizmy rodzinne zawodzą, sprawiedliwość musi przyjść z zewnątrz, w postaci interwencji króla (*deus ex machina*), co jest komentarzem do struktury władzy w monarchii absolutnej.
↺Sztuka była bezpośrednim atakiem na wpływową, tajną organizację religijną – Towarzystwo Świętego Sakramentu, co tłumaczy gwałtowną reakcję cenzury.
↺Tartuffe nosi maskę pobożności, by ukryć swoje prawdziwe, grzeszne oblicze. Zdemaskowanie go to dosłowne i symboliczne zerwanie maski.
Dom Orgona, początkowo symbol bezpieczeństwa, pod wpływem intruza zamienia się w klaustrofobiczną przestrzeń konfliktu i manipulacji.
Orgon jest metaforycznie ślepy na prawdę, nie dostrzega oczywistych sygnałów oszustwa. Jego „przejrzenie na oczy” jest dosłowne i następuje w scenie pod stołem.
Scena demaskacji, w której Elmira odgrywa rolę uwodzonej kobiety, jest przedstawieniem odegranym dla jednego widza – Orgona.
Chciwość jest jednym z głównych motorów działania Tartuffe'a. Przejęcie majątku Orgona jest jego nadrzędnym celem.
Zawiera kompromitujące dokumenty, symbolizuje tajemnicę i zagrożenie. Powierzenie jej Tartuffe'owi jest ostatecznym dowodem naiwności Orgona.
W kluczowej scenie stół staje się kryjówką, miejscem, z którego prawda zostaje podsłuchana. Oddziela świat pozorów (nad stołem) od ukrytej rzeczywistości (pod stołem).
Tartuffe stał się ponadczasowym archetypem obłudnika religijnego. Jego imię weszło do języka potocznego (fr. *tartufferie*).
Kleant i Doryna wpisują się w archetyp głosu rozsądku, który komentuje i objaśnia akcję, reprezentując poglądy autora.
Postać sprytnej służącej (Doryna) oraz schemat intrygi mają swoje korzenie we włoskiej komedii ludowej.
Molier, podobnie jak Plaut czy Terencjusz, buduje postać wokół jednej, wyjaskrawionej wady (w przypadku Orgona – naiwność, Tartuffe'a – hipokryzja).
Postać Tartuffe'a inspirowała wielu twórców. Motyw religijnej obłudy pojawia się m.in. w „Czerwonym i czarnym” Stendhala czy w filmach (np. „Elmer Gantry”).
Po zakazaniu „Świętoszka”, Molier napisał „Don Juana”, w którym kontynuował krytykę hipokryzji, każąc tytułowemu rozpustnikowi w finale udawać pobożność dla zysku.