lektura szkolna
| Autor | Stefan Żeromski. |
| Rok wydania | 1897. |
| Gatunek | Powieść autobiograficzna, powieść o dojrzewaniu. |
| Czas akcji | Lata 1872-1883, czyli czasy zaboru rosyjskiego. |
| Miejsce akcji | Fikcyjne miejscowości: Gawronki (Ciekoty), Owczary (Psary), Kleryków (Kielce). |
| O czym jest lektura | O dorastaniu polskiej młodzieży i jej walce z rusyfikacją w carskiej szkole. |
Ośmioletni Marcin Borowicz rozpoczyna naukę w wiejskiej szkole w Owczarach.
Po raz pierwszy spotyka się z rusyfikacją – przymusową nauką po rosyjsku.
Po zdaniu egzaminów trafia do gimnazjum w Klerykowie.
Mieszka na stancji u pani Przepiórkowskiej, zwanej "starą Przepiórzycą".
Po śmierci ukochanej matki czuje się bardzo samotny i opuszcza się w nauce.
Zaczyna wagarować i strzelać z pistoletu z kolegami w parku.
Marcin ulega wpływom rosyjskich nauczycieli, zwłaszcza inspektora Zabielskiego.
Chodzi na rosyjskie przedstawienia i zakłada kółko miłośników literatury rosyjskiej.
Staje się ulubieńcem nauczycieli i na pewien czas gardzi polskością.
Poznajemy historię Andrzeja Radka, biednego chłopaka ze wsi, który z uporem dąży do zdobycia wykształcenia.
Marcin wstawia się za Radkiem, gdy ten ma zostać wyrzucony ze szkoły za bójkę.
Do klasy dołącza nowy uczeń, Bernard Zygier, wyrzucony ze szkoły w Warszawie.
Na lekcji polskiego Zygier recytuje zakazany wiersz Adama Mickiewicza "Reduta Ordona".
To wydarzenie budzi w Marcinie i jego kolegach uśpiony patriotyzm.
Chłopcy zakładają tajne kółko, gdzie czytają polskie książki i uczą się prawdziwej historii.
Pod koniec nauki Marcin zakochuje się w Annie Stogowskiej, "Birucie".
Po maturze dowiaduje się, że Anna wyjechała do Rosji. Zrozpaczonemu chłopakowi pomaga Andrzej Radek.
Pokazanie, jak zaborca próbował zniszczyć polską kulturę i język w szkołach.
↺Obserwujemy, jak młodzi bohaterowie kształtują swoją tożsamość i poglądy.
↺Walka o zachowanie polskości i odkrywanie miłości do ojczyzny.
↺Sprzeciw uczniów wobec niesprawiedliwego systemu i kłamstw historycznych.
↺Zakazane polskie książki i wiersze stają się narzędziem walki i budzą świadomość narodową.
↺Relacje między uczniami pomagają im przetrwać trudne chwile.
↺Tytułowy motyw oznacza bezcelowy, ciężki trud. W powieści to praca rusyfikatorów, która ostatecznie kończy się klęską.
Przedstawiona jako narzędzie opresji i walki ideologicznej, a nie miejsce zdobywania wiedzy.
Zakazana polska literatura (zwłaszcza Mickiewicz) jest symbolem wolności i prawdy historycznej.
Opisy natury często odzwierciedlają stany emocjonalne bohaterów.
Wewnętrzna ewolucja Marcina Borowicza od uległego zwolennika Rosji do świadomego patrioty.
Symbol tajnego, wolnego miejsca, gdzie młodzież może uczyć się o Polsce.