lektura szkolna
| Autor | Gustaw Herling-Grudziński, wybitny pisarz emigracyjny, autor „Innego Świata”. |
| Rok publikacji | Pierwodruk w 1958 roku na łamach paryskiej „Kultury”; oficjalne wydanie w Polsce w 1988 roku. |
| Gatunek literacki | Opowiadanie paraboliczne (przypowieść filozoficzna) o kompozycji szkatułkowej. |
| Epoka literacka | Literatura polska XX wieku (współczesna), nurt emigracyjny. |
| Najważniejsza tematyka | Problem niezawinionego cierpienia, różne oblicza samotności, godność człowieka w sytuacjach granicznych, wybór moralny i jego konsekwencje. |
Latem 1945 roku narrator, polski żołnierz, spędza urlop w opuszczonym domku w Piemoncie we Włoszech.
W pokoju znajduje starą, zniszczoną książkę: „Trędowaty z miasta Aosty” autorstwa Xaviera de Maistre’a.
Lektura wciąga go w historię Piera Bernardo Guasco (Lebrosso), który pod koniec XVIII wieku został z powodu trądu zamknięty w Wieży Strachu.
Narrator poznaje losy Lebrosso: jego przymusową izolację, śmierć siostry, która dzieliła z nim los, i ostateczne znalezienie ukojenia w wierze.
W tym samym domu bohater odkrywa również pamiątki i notatki po poprzednim właścicielu – tajemniczym, emerytowanym nauczycielu z Sycylii.
Zaintrygowany, narrator odnajduje kajet nauczyciela zatytułowany „Vita Dum Superest, Bene Est”, w którym ten analizował historię Lebrosso i zmagał się z własnym cierpieniem.
Pod wpływem lektury i notatek bohater postanawia wyruszyć do Aosty, by na własne oczy zobaczyć Wieżę Strachu.
Odnajduje zrujnowaną wieżę, która robi na nim przygnębiające wrażenie – staje się dla niego namacalnym symbolem opuszczenia i śmierci.
Po powrocie z Aosty narrator poznaje od miejscowych tragiczną historię nauczyciela, który stracił całą rodzinę w trzęsieniu ziemi w Mesynie w 1908 roku.
Dowiaduje się o dramatycznym wydarzeniu z 1944 roku: nauczyciel, postawiony przed plutonem egzekucyjnym, stchórzył, co doprowadziło do śmierci proboszcza.
Dzień po tym wydarzeniu, nie mogąc znieść ciężaru winy i wstydu, nauczyciel popełnił samobójstwo.
Narrator wielokrotnie próbuje spisać obie historie, ale przytłoczony ogromem cierpienia, nie jest w stanie ukończyć dzieła.
Rozważa dwie wersje śmierci Lebrosso – zagłodzenie się lub śmierć z rozpaczy po tym, jak został ukamienowany przez tłum.
Opowieść kończy się symboliczną wizją kamiennego pielgrzyma ze Świętego Krzyża, znaną narratorowi z dzieciństwa.
Pielgrzym, który według legendy co roku przesuwa się o ziarnko maku w stronę szczytu góry, wreszcie do niego dociera.
Jego triumfalny okrzyk zlewa się z hukiem końca świata, co symbolizuje ostateczne wyzwolenie z ziemskiego cierpienia.
Pytanie o sens niezawinionego cierpienia w świecie, w którym istnieje dobry Bóg (nawiązanie do Księgi Hioba).
↺Przymusowa, fizyczna izolacja (Lebrosso) kontra dobrowolne, psychiczne zamknięcie się w sobie (nauczyciel).
↺Utwór bada, jak człowiek zachowuje się w obliczu ostatecznych prób – choroby, straty, zagrożenia życia.
↺Historie bohaterów z różnych epok pokazują, że ból i samotność są ponadczasowym doświadczeniem ludzkości.
↺Tytułowa wieża symbolizuje każdą formę izolacji – fizyczną, psychiczną, społeczną, egzystencjalną.
↺Heroiczna akceptacja losu i godność (Lebrosso) kontra tchórzostwo i ucieczka od odpowiedzialności (nauczyciel).
↺Czy człowiek jest wolny w wyborze postawy wobec cierpienia, czy jest zdeterminowany przez los i traumę?
↺Utwór sugeruje, że moralny rozkład (tchórzostwo, egoizm) jest gorszy niż fizyczna choroba.
↺Herling-Grudziński pokazuje, że prawdziwą naturę człowieka demaskują dopiero sytuacje ekstremalne.
↺Egzystencja ludzka jest przedstawiona jako powolna, bolesna wędrówka ku śmierci, której sens nadaje postawa przyjęta w jej trakcie.
↺Niezawinione cierpienie jako próba wiary i człowieczeństwa (losy Lebrosso i nauczyciela).
Życie jako wędrówka pełna bólu, symbolizowana przez kamienną figurę ze Świętego Krzyża, która powoli zmierza do celu.
Symbol izolacji, więzienia, samotności, ale też miejsca duchowej przemiany i walki o godność.
Lebrosso znajduje ukojenie w cierpieniu poprzez utożsamienie się z męką Chrystusa (krucyfiks w celi).
Przedstawiona jako wyzwolenie (dla Lebrosso) lub ostateczna klęska moralna (samobójstwo nauczyciela).
Opowieść w opowieści – narrator czyta książkę o Lebrosso, co tworzy wielopoziomową strukturę narracyjną.
Występowanie wielu głosów i perspektyw (narrator-żołnierz, narrator książki de Maistre'a, notatki nauczyciela).
Krucyfiks, Księga Hioba, postać pielgrzyma – nadają opowieści wymiar uniwersalnej przypowieści.
Wykorzystanie autentycznej noweli Xaviera de Maistre’a „Trędowaty z miasta Aosty” (1811) jako fundamentu fabuły.
Surowy, alpejski pejzaż Piemontu i Aosty stanowi tło dla wewnętrznych dramatów bohaterów, podkreślając ich osamotnienie.