Stanisław Barańczak

Demaskator nowomowy i mistrz przekładu

Stanisław Barańczak to jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy debiutujących w epoce PRLPolska Rzeczpospolita Ludowa Oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, w którym władzę sprawowała partia komunistyczna.. Jako czołowy poeta Nowej Fali i zaangażowany działacz opozycji demokratycznej, dał w swojej twórczości świadectwo dramatycznych wydarzeń Marca ’68Marzec 1968 Kryzys polityczny w PRL zapoczątkowany protestami studenckimi, który doprowadził do antysemickiej czystki i fali emigracji. oraz Grudnia ’70Grudzień 1970 Bunt robotników na Wybrzeżu, krwawo stłumiony przez wojsko i milicję, co doprowadziło do zmiany władz partii komunistycznej.. Opisywał też szarą, opresyjną codzienność, za co władze komunistyczne ukarały go czasowym zakazem druku.

W swoich wierszach konsekwentnie podejmował problematykę moralną, ściśle wiążąc ją z wiarygodnością języka. Pytał o kategorię prawdy. Badał, w jakim stopniu słowa mogą zakłamywać obraz rzeczywistości. Jako poeta-lingwista obnażał pustkę oficjalnych struktur językowych i ukazywał groźne konsekwencje ich nadużywania. Zakłamanie języka propagandy traktował jako fundament zakłamania całego systemu komunistycznego.

Według Barańczaka zadaniem poezji było demaskowanie zafałszowanej, gazetowej rzeczywistości i budowanie w czytelnikach nowej świadomości opartej na samodzielnym myśleniu.

„[Poezja] powinna być nieufnością. Krytycyzmem. Demaskatorstwem. Powinna być tym wszystkim, aż do chwili, gdy z tej Ziemi zniknie ostatnie kłamstwo, ostatnia demagogia i ostatni akt przemocy.”

Barańczak realizował się na wielu polach. Był tłumaczem, krytykiem literackim, eseistą, literaturoznawcą i wykładowcą. Zaraz po studiach podjął pracę jako nauczyciel akademicki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Tam obronił doktorat poświęcony językowi poetyckiemu Mirona Białoszewskiego. Po emigracji do Stanów Zjednoczonych przez wiele lat wykładał na wydziale slawistyki Harvard University w Cambridge.

Dla polskiej kultury ogromne znaczenie ma jego praca translatorska. Barańczak to najwybitniejszy polski tłumacz poezji angielskiej drugiej połowy XX wieku. Przełożył na nowo ponad dwadzieścia dramatów Williama Szekspira, nadając im współczesne, niezwykle dynamiczne brzmienie.

Ważne pojęcia literackie i historyczne

Nowa Fala (Pokolenie ’68)

Grupa poetów debiutujących w połowie lat sześćdziesiątych. Urodzeni w ostatnich latach wojny lub tuż po niej, osiągali dojrzałość w epoce gomułkowskiej małej stabilizacjiMała stabilizacja Okres rządów Władysława Gomułki (lata 60.), charakteryzujący się stagnacją gospodarczą i pozornym spokojem społecznym.. Ominęło ich bezpośrednie doświadczenie wojny i stalinizmu. Ich głównym przeżyciem pokoleniowym stały się wydarzenia marca 1968 roku. Wtedy po raz kolejny ujawnił się totalitarnyTotalitaryzm System rządów dążący do całkowitej kontroli nad życiem obywateli, oparty na terrorze i monopolu jednej partii. wymiar politycznej rzeczywistości PRL.

Do najważniejszych przedstawicieli Nowej Fali należeli: Stanisław Barańczak, Krzysztof Karasek, Julian Kornhauser, Ryszard Krynicki, Adam Zagajewski oraz Ewa Lipska.

Choć poezja nowofalowców była zróżnicowana, łączyły ją wspólne elementy. Twórcy chętnie korzystali z poetyki „cudzego słowa”Poetyka cudzego słowa Włączanie do wiersza fragmentów oficjalnego języka władzy, propagandy lub nowomowy w celu ich obnażenia i ośmieszenia. i często sięgali po metaforę oddechu. Program grupy sformułował Barańczak w szkicach Nieufni i zadufani oraz Zagajewski i Kornhauser w książce Świat nie przedstawiony. Ich twórczość wyrastała z buntu przeciwko ówczesnemu porządkowi społecznemu. Dostrzegając brutalne manipulacje językiem, poeci postawili sobie za cel przebudowanie świadomości „człowieka z betonowego bloku”. Dlatego w ich wierszach opis rzeczywistości dominował nad swobodną wyobraźnią poetycką.

Poezja lingwistyczna

Nurt rozwijający się w Polsce na przełomie lat 50. i 60. Główna teza poetów-lingwistów głosiła: to język rządzi człowiekiem, a nie człowiek językiem. Z tego twierdzenia, zakorzenionego w filozofii językaFilozofia języka Dział filozofii badający naturę języka, jego relację do rzeczywistości oraz wpływ na ludzkie myślenie., płynął jasny wniosek. Język wpływa nie tylko na postrzeganie świata, ale poprzez system pojęć kształtuje samo myślenie.

Poeci lingwiści rozbijali złudzenie, że mowa jest tylko posłusznym narzędziem. W ich ujęciu „człowiek jest mówiony językiem”. Słowo przestało być niekwestionowaną wartością, a stało się przestrzenią pełną podejrzeń. Poezja ta skupiała się na aktach mowyAkty mowy Wypowiedzi, które nie tylko opisują rzeczywistość, ale same w sobie stanowią działanie (np. obietnica, rozkaz, przeprosiny)., badała formy polszczyzny, oceniała je i parodiowała. Najważniejszymi przedstawicielami tego nurtu byli Miron Białoszewski oraz Tymoteusz Karpowicz.

„Jakieś Ty” – analiza i interpretacja

Wiersz Jakieś Ty pochodzi z wydanego w 1988 roku tomu Widokówka z tamtego świata.

Utwór reprezentuje lirykę inwokacyjnąLiryka inwokacyjna Typ liryki, w którym podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do adresata (człowieka, bóstwa, zjawiska).. Relacja ja-Ty została tu wyraźnie wyeksponowana, wręcz zhiperbolizowanaHiperbolizacja Celowe wyolbrzymienie cech, zjawisk lub relacji w celu wywołania silnego wrażenia na odbiorcy.. Tytuł wskazuje, że to właśnie „Ty” stanowi główny temat rozważań. Dodanie zaimka „jakieś” wprowadza jednak przesunięcie semantycznePrzesunięcie semantyczne Zmiana lub rozszerzenie podstawowego znaczenia słowa w określonym kontekście.. Zazwyczaj „Ty” oznacza kogoś bliskiego. „Jakieś Ty” buduje atmosferę obcości i niepewności. Odbiorca zostaje potraktowany pragmatycznie – jako gramatyczny element niezbędny do tego, by wypowiedź w ogóle mogła zaistnieć.

Wiersz ma budowę stychicznąWiersz stychiczny Utwór poetycki o budowie ciągłej, niepodzielony na strofy., składa się z osiemnastu wersów różnej długości. Zakłócenia w komunikacji poeta oddał na poziomie formy. Użył silnych przerzutniPrzerzutnia Przeniesienie części zdania do następnego wersu, co burzy naturalną intonację i akcentuje wybrane słowa. i skomplikowanej składni, pełnej wtrąceń, dopowiedzeń i wyliczeń.

W końcowym fragmencie „Ty” zostaje wprost nazwane rozmówcą. Ciąg wyliczeń w formie wołaczaWołacz Przypadek gramatyczny służący do bezpośredniego zwracania się do kogoś lub czegoś. przypomina desperacką próbę nawiązania kontaktu:

„Fachowy Psychoterapeuto,
Łaskawy Czytelniku, Wszechmogący Panie,
Nieśmiertelna Jedyna, Od Czterdziestu Dwóch
Lat Już Wytężający Nadaremnie Słuch
Sobowtórze, Tubylcze Na Brzegu,”

Dobór rozmówców, zapisanych wielką literą, jest niezwykle szeroki. Skupiają się tu najważniejsze adresaty literatury i ludzkiego doświadczenia. Barańczak przywołuje sytuację spowiedzi u terapeuty, miłosnego wyznania, modlitwy, wewnętrznego monologu i wołania o ratunek.

Wiersz można czytać na kilku poziomach. Jako utwór o pisaniu i braku kontaktu z czytelnikiem. Jako próbę odnalezienia relacji z Bogiem (wezwanie „Wszechmogący Panie”). Przede wszystkim jednak Jakieś Ty dotyka uniwersalnego problemu ludzkiej samotności i barier komunikacyjnych.

„Właściwie nie musze wiedzieć o tobie nic więcej, niż
to, że jesteś tym jakimś Ty, które formuje mi w ustach
i [...]
każe przebijać się [...]
drugiej osobie liczby pojedynczej czasownika,”

Dlaczego podmiot nie musi wiedzieć nic więcej o swoim rozmówcy? Słowo „właściwie” zdradza wcześniejsze wątpliwości i refleksje. Wiersz brzmi jak smutny wniosek z długich rozważań nad możliwością bycia zrozumianym przez drugiego człowieka. Podmiot stwierdza, że każdy zwrot do „jakiegoś Ty” powraca jak pętla, „nie drasnąwszy skóry, ścian, urwisk, słońc”. Nawet sobowtór poety wytęża słuch nadaremnie.

Adresat pozostaje „Tubylcem Na Brzegu” – kimś z zupełnie innego świata. Przyczyną tej niemożności porozumienia jest uwięzienie człowieka w schematach kultury, cywilizacji i samego języka. Poeta wymienia przeszkody stojące na drodze słowa:

„przez opar wydechu, przez opór języka, przez niż
atmosferyczny, przez kłęb spalin nad jezdnią, mgłę lustra,
pył międzyplanetarny”

Barańczak mistrzowsko operuje brzmieniem słów, zestawiając „opar” i „opór”. W innym miejscu tworzy zbitkę „murów mózgu”. Te zabiegi fonetyczne fizycznie wręcz obrazują ograniczenia ludzkiej komunikacji.

Mimo że wiersz jest manifestem samotności, nie kończy się całkowitym pesymizmem. Sama obecność „Ty” w utworze to ślad wiary w drugiego człowieka. Ciągłe, uparte podejmowanie prób kontaktu dowodzi, że poeta nie traci nadziei na odpowiedź. Jakieś Ty to świadectwo mówienia na przekór wszystkiemu.

Wykaz publikacji Stanisława Barańczaka

Poezja

• 1968 – Korekta twarzy (Poznań)
• 1970 – Jednym tchem (Warszawa)
• 1972 – Dziennik poranny (Poznań)
• 1974 – Sztuczne oddychanie (Poznań)
• 1977 – Ja wiem, że to niesłuszne (Paryż)
• 1980 – Tryptyk z betonu, zmęczenia i śniegu (Kraków)
• 1981 – Wiersze prawie zebrane (Warszawa)
• 1986 – Atlantyda i inne wiersze z lat 1981-1985 (Londyn)
• 1988 – Widokówka z tamtego świata i inne rymy z lat 1986-1988 (Paryż)
• 1989 – The Weight of the Body: Selected Poems (Chicago)
• 1990 – 159 wierszy (Kraków)
• 1990 – Poezje wybrane (Warszawa)
• 1991 – Zwierzęca zajadłość (Poznań)
• 1991 – Biografioły (Poznań)
• 1993 – Zupełne zezwierzęcenie (Poznań)
• 1994 – Podróż zimowa. Wiersze do muzyki Franza Schuberta (Poznań)
• 1995 – Słoń, trąba i ojczyzna
• 1998 – Chirurgiczna precyzja. Elegie i piosenki z lat 1995-1997 (Kraków)

Krytyka i eseistyka

• 1971 – Nieufni i zadufani (Wrocław)
• 1973 – Ironia i harmonia (Warszawa)
• 1974 – Język poetycki Mirona Białoszewskiego (Wrocław)
• 1979 – Etyka i poetyka (Paryż)
• 1981 – Książki najgorsze 1875-1980 (Kraków)
• 1983 – Czytelnik ubezwłasnowolniony (Paryż)
• 1984 – Uciekinier z Utopii. O poezji Zbigniewa Herberta (Londyn)
• 1987 – A Fugitive from Utopia. The Poetry of Zbigniew Herbert (Harvard)
• 1988 – Przed i po (Londyn)
• 1990 – Tablica z Macando (Londyn)
• 1990 – Breathing under Water and Other East European Essays (Harvard)
• 1992 – Ocalone w tłumaczeniu. Szkice o warsztacie tłumacza poezji (Poznań)
• 1993 – Zaufać nieufności. Osiem rozmów o sensie poezji (Kraków)
• 1996 – Poezja i duch uogólnienia. Wybór esejów 1970-1995

Bibliografia

• Stanisław Barańczak, Zaufać nieufności. Osiem rozmów o sensie poezji 1990-1992, red. Krzysztof Biedrzycki, Wydawnictwo M, Kraków 1993.
• B. Chrząstowska, E. Wiegandtowa, S. Wysłouch, Literatura współczesna. Podręcznik dla klas maturalnych, Poznań 1992.
• Literatura polska XX wieku: przewodnik encyklopedyczny, pod red. A. Hutnikiewicz, A. Lam, PWN, Warszawa 2002.
• Dariusz Pawelec, Czytając Barańczaka, Wydawnictwo Gnome, Katowice 1995.
• Dariusz Pawelec, Poezja Stanisława Barańczaka. Reguły i konteksty, Katowice 1992.
• Alicja Szałagan, Stanisław Barańczak, w: Współcześni polscy pisarze i badacze literatury. Słownik bibliograficzny, tom 1, pod red. A. Szałagan, J. Czachowska, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1997.
• Artykuł: Świat ocalony, „Tygodnik Powszechny”, nr 18, 2.05.2006.