Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Wstęp:

Małe formy prozy, a przede wszystkim nowelistyka i felietonistyka stanowiły znamienny etap w rozwoju literatury pozytywizmu, ponieważ przygotowywały grunt dla wielkich powieści. Nowele i opowiadania uczyły pisarzy realistycznego obrazowania. Bohaterowie tych utworów reprezentowali przede wszystkim najuboższe warstwy społeczne, zwłaszcza biedotę chłopską, a ich losy pozwalały poznać najbardziej palące kwestie społeczne i polityczne tamtych czasów.

Eliza Orzeszkowa napisała trzydzieści pięć powieści oraz około stu nowel i opowiadań. Krótkie formy prozatorskie były w tej twórczości obecne od samego początku: dwudziestopięcioletnia Orzeszkowa debiutowała w Tygodniku Ilustrowanym Obrazkiem z lat dziecinnych. Ale dopiero od połowy lat osiemdziesiątych dziewiętnastego wieku systematycznie pisała nowele i opowiadania.


Ich pierwszy zbiór w dwóch tomach wydała w 1879 roku pod tytułem Z różnych sfer. W roku 1882 opublikowała pod tym samym tytułem trzeci tom. Napisane w ciągu następnych lat opowiadania i nowele po ogłoszeniu w prasie wyszły w kilku tomach w latach 1887-1888: Panna Antonina (tu, między innymi, Dobra Pani), W zimowy wieczór, Drobiazgi, Stare obrazki. W roku 1986 wydano zbiór Melancholicy, dwa lata później – Iskry, w roku 1901 – Chwile, a w 1903 – Przędze. Wreszcie w 1910, w roku śmierci autorki, wyszedł cykl Gloria victis, na który składają się: Oni, Oficer, Hekuba, Bóg wie kto, Gloria victis, Dziwna historia. Po drugiej wojnie wydawcy dodali do tego cyklu dwie nowele: Śmierć domu i Panna Róża. Poza tymi zbiorami pozostało ponad dwadzieścia krótkich utworów, które w 1921 roku znalazły się w tomach: Ostatnie nowele i Nowele i szkice.

Dobra pani jako nowela


Nowela - krótki utwór epicki o zwartej konstrukcji fabularnej, zbliżonej do dramatycznej, o przewadze motywów dynamicznych, jednotorowej akcji, zwykle zaznaczonej wyraźnie pozycji narratora i silnym akcencie w zakończeniu, zawierającym puentę. Opisane są w niej zazwyczaj dzieje jednego bohatera; najpierw poznajemy jego dotychczasowe życie, a potem jedno wydarzenie – decydujące dla jego losu. Jest to tak zwany punkt kulminacyjny. Taką definicję gatunku literackiego, jakim jest nowela podaje Stanisław Sierotwiński w Słowniku terminów literackich.

Utwór Elizy Orzeszkowej Dobra pani spełnia wszystkie wymogi noweli. Tytułową bohaterką jest Ewelina Krzycka. Aby ukazać jej postępowanie, autorka pokazała fragment z jej życia oraz jedną z licznych osób, którymi pani Krzycka się opiekowała, mianowicie małą dziewczynkę o imieniu Hela. Punktem kulminacyjnym jest jeden z licznych wieczorów, które Helka spędziła w garderobie z panną Czernicką – ten, kiedy garderobiana opowiada dziecku o losach kolejnych podopiecznych, także o sobie. Bez wahania potępiamy panią Ewelinę. Każdy z nas wie, że nie była ona dobra, mądra, współczująca. Nie chciała poprawić losu ubogich, natomiast krzywdziła wszystkich, których spotkała. Była egoistką, myślała tylko o sobie.

W programie pozytywistów ważne miejsce zajmowała sprawa odpowiedniego wychowania i wykształcenia. W noweli Dobra Pani Orzeszkowa nie wypowiada bezpośrednio swoich poglądów sugeruje jedynie czytelnikowi odpowiedź na pytanie, dlaczego sprawa wychowania jest taka ważna.

Po pierwsze, nie może być szczęśliwy człowiek, którego wychowanie i wykształcenie jest nieodpowiednie do warunków, w jakich musi żyć. Po drugie, nie wolno wyrywać człowieka z jego środowiska, bo odbiera mu się jego tożsamość. Po trzecie, kobiety typu pani Eweliny, które wychowywano bez troski o ich rozwój duchowy, same nie mogą dobrze wychowywać dziecka.

Nowele Elizy Orzeszkowej na ogół tworzone są metodą realistyczną. Składają się na nią: przyczynowo-skutkowy związek wydarzeń, typowość bohaterów i sytuacji, prawdopodobieństwo, obiektywizm, ograniczenie komentarza odautorskiego. Język postaci (dotyczy to także narratora, jeśli jest nim jeden z bohaterów) odpowiada osobowości i możliwościom każdej z tych cech. Styl narracji trzecioosobowej zbliżony jest do stylu potocznego; świat przedstawiony naśladuje świat rzeczywisty. Czytelnik powinien mieć złudzenie, że opisywane postacie, zdarzenia i zjawiska może dostrzec obok siebie.

Bibliografia


1. S. Balbus, W. Maciąg, Lektury obowiązkowe, Wydawnictwo OSSOLINEUM, Wrocław 1976.
2. J. Detko, Eliza Orzeszkowa, PWN, Warszawa 1974.
3. E. Jankowski, Eliza Orzeszkowa, PWN, Warszawa 1980.

Mapa serwisu: