Dolina Issy - problematyka

Geneza powieści – ucieczka przed kryzysem

Decyzja z 1 lutego 1951 roku zmieniła wszystko. Czesław Miłosz poprosił o azyl politycznyOchrona prawna udzielana przez państwo obcokrajowcowi ściganemu w ojczyźnie z powodów politycznych. we Francji, definitywnie zrywając z władzami komunistycznej Polski. Krok ten wywołał burzę. Część polskiej emigracji nie potrafiła wybaczyć mu wcześniejszej pracy w dyplomacji PRL. Z kolei wydanie w 1953 roku głośnego Zniewolonego umysłuSłynny zbiór esejów Miłosza z 1953 roku, analizujący mechanizmy uwodzenia intelektualistów przez totalitaryzm. przyniosło mu międzynarodowy rozgłos, ale jednocześnie zraziło do niego lewicowe środowiska francuskie.

W kraju okrzyknięto go zdrajcą. Drzwi do ojczyzny zatrzasnęły się na głucho. Poeta stracił bezpośredni kontakt z rodziną, przyjaciółmi i polskim czytelnikiem. Wielu krytyków wieszczyło mu artystyczną śmierć. Sam Miłosz wspominał ten czas jako najgłębszy kryzys psychiczny i intelektualny w swoim życiu. Cierpiał na depresję i całkowitą niemoc twórczą.

Przełom nastąpił jesienią 1953 roku w szwajcarskim Bons nad Lemanem. Ogromny wpływ na powrót Miłosza do pisania miał Stanisław VincenzPolski pisarz i myśliciel, badacz kultury huculskiej, autor monumentalnego eposu „Na wysokiej połoninie”.. Ten polski eseista prowadził w alpejskim La Combe nieformalną akademię intelektualną i stał się dla autora duchowym mistrzem. Miłosz pisał o nim później z ogromną wdzięcznością, podkreślając, jak bardzo spotkania z Vincenzem odmieniały ludzi.

Praca nad powieścią stała się dla poety zabiegiem kuracyjnym. Pisał ją z wewnętrznej potrzeby, by wyjść z twórczego paraliżu. Utwór ukończył w czerwcu 1954 roku w Brie-Comte-Robert pod Paryżem. Książka ukazała się w maju 1955 roku nakładem paryskiej „Kultury”Najważniejsze polskie czasopismo emigracyjne wydawane w latach 1947–2000 we Francji., kierowanej przez Jerzego GiedroyciaRedaktor naczelny paryskiej „Kultury”, kluczowa postać polskiej emigracji politycznej i literackiej..

Impulsem do powrotu w krainę dzieciństwa był dla Miłosza tekst Charlesa Baudelaire’aFrancuski poeta z XIX wieku, prekursor symbolizmu i dekadentyzmu, autor słynnych „Kwiatów zła”., który poeta tłumaczył jeszcze przed wojną. Francuski twórca pisał, że geniusz to dzieciństwo odnalezione świadomie. Ta myśl pozwoliła Miłoszowi spojrzeć na własną przeszłość jako na materiał literacki o uniwersalnym znaczeniu.

Problematyka – natura, inicjacja i zło

Krytyk literacki Jan Błoński nazwał powieść opowieścią o prehistorii jednostki. Główny bohater, Tomasz, ma od trzech do trzynastu lat. Dorasta w niewielkim majątku polskiej szlachty na kowieńskiej Litwie. Gdzieś w tle maszerują armie i upadają imperia, ale dla małego chłopca centrum wszechświata stanowią mrówki, zające, samobójczyni Magdalena i szalony leśnik Baltazar.

Utwór jest głębokim studium natury. Przyroda w powieści nie stanowi sielskiego tła. To potężna, nieodgadniona siła, z której rodzi się zarówno zachwyt, jak i okrucieństwo. Błoński zauważa, że natura u Miłosza nie daje człowiekowi harmonii. Przeciwnie – budzi poczucie sprzeczności i śmierci. Przykładem buntu przeciwko prawom przyrody jest Baltazar. Leśnik nie potrafi pogodzić się z ograniczeniami narzuconymi przez biologię i z faktem, że natura niesie ze sobą nieuchronną zagładę.

Dla Tomasza przyroda pozostaje jednak źródłem fascynacji. Chłopiec nie kontempluje jej z dystansu. On w niej tkwi. Opisy litewskich krajobrazów uderzają plastycznością i drapieżnością. Miłosz nie ustawia człowieka naprzeciwko natury, ale umieszcza go w jej samym środku.

Książka to klasyczna powieść inicjacyjnaUtwór literacki przedstawiający proces psychicznego, moralnego i społecznego dojrzewania młodego bohatera.. Tomasz dorasta, a proces ten napędzają zarówno żywi ludzie, jak i lokalne demony. Diabły, ubrane w eleganckie fraczki, podsuwają chłopcu sprzeczności tkwiące w świecie. Uczą go humanistycznego bogactwa życia nad Issą. Marek Zaleski podkreśla, że inicjacje Tomasza wprowadzają do jego duszy dysonans. Chłopiec zaczyna podejrzewać, że ziemia czarów wcale nie jest najlepszym ze światów.

Bohater zderza się z brutalnymi prawdami o dorosłości. Odkrywa, że miłość często sprowadza się do erotycznego pożądania i chęci całkowitego zawładnięcia drugim człowiekiem. Rażą go ludzka dwulicowość i ciągłe granie komedii.

Najtrudniejszym doświadczeniem jest jednak konfrontacja ze złem i cierpieniem. Tomasz widzi śmierć ludzi i zwierząt. Sam również zabija. Przełomowym momentem staje się polowanie, na którym uśmierca wiewiórkę. Zaleski nazywa ten epizod minitraktatem o nieobecności łaski. Chłopiec uświadamia sobie, że dla zabitego zwierzęcia nie ma zmartwychwstania. Ta manichejskaStarożytny system religijny oparty na radykalnym przeciwstawieniu dobra (światła, ducha) i zła (ciemności, materii). wizja świata pozbawionego chrześcijańskiej nadziei dla całego stworzenia sprawia, że Tomasz zaczyna czuć się obco we własnym domu.

Ostatecznie chłopiec musi opuścić dolinę. Wyjazd do Polski to koniec dzieciństwa i wejście w dorosłość. Tomasz wkracza w świat historii, ukształtowany przez dziadków, litewskie mity i bolesne doświadczenia. Musi nauczyć się żyć w nowej rzeczywistości, nie pozwalając, by historia stała się dla niego ślepym fatumWierzenie w nieuchronne, z góry określone przeznaczenie, przed którym człowiek nie może uciec..

Autobiografizm – powrót do krainy dzieciństwa

Odbierając w 1980 roku Literacką Nagrodę NoblaNajbardziej prestiżowe wyróżnienie literackie na świecie, przyznane Miłoszowi w 1980 roku., Miłosz mówił o swoim pochodzeniu. Podkreślał, że choć jest polskim poetą, krajobrazy i duchy Litwy nigdy go nie opuściły. Powieść stanowi literacki powrót do tego mitycznego czasu.

Utwór nie jest dosłowną autobiografią, ale czerpie z niej pełnymi garściami. Główny bohater wychowuje się w majątku dziadków Surkontów. Jego ojciec, Artur Dilbin, rzadko bywa w domu, rzucony w wir poszukiwania zarobku i wojny. Biografia ta mocno rezonuje z losami samego Miłosza. Ojciec poety walczył w I wojnie światowej, a później wziął udział w wojnie polsko-bolszewickiejKonflikt zbrojny z lat 1919–1921, który zadecydował o zachowaniu niepodległości przez Polskę.. Zarówno Tomasz, jak i Czesław urodzili się na Litwie, wychowywali w szlacheckich dworach pod okiem dziadków, a po odzyskaniu przez Polskę niepodległości wyjechali do kraju.

Prawdziwym bohaterem książki jest litewska przyroda. Miłosz zmienił nazwy geograficzne, ale zachował topograficzne realia. Powieściowa Issa to w rzeczywistości NiewiażaRzeka na Litwie, prawy dopływ Niemna. Jej dolina stanowiła centrum młodzieńczego świata Czesława Miłosza. – czarna, leniwa rzeka obrosła łoziną.

Wieś Ginie, z drewnianym kościołem zbudowanym na miejscu dawnych obrzędów ku czci boga piorunówW mitologii bałtyjskiej najwyższe bóstwo, władca burz, piorunów i zjawisk atmosferycznych., to ŚwiętobrośćMiejscowość na Litwie, w której znajdował się kościół znany z powieści jako świątynia w Giniu.. W tamtejszej świątyni Przemienienia Pańskiego rodzice Miłosza wzięli ślub w 1909 roku. Z kolei powieściowy dworek Surkontów wzorowany jest na majątku w SzetejniachWieś na Litwie, miejsce urodzenia Czesława Miłosza, pierwowzór powieściowego dworku Surkontów., gdzie poeta przyszedł na świat.

Wiele powieściowych epizodów ma swoje korzenie w prawdziwych przeżyciach. Miłosz wspominał po latach, jak jako dziesięciolatek zajrzał do zrujnowanej kapliczki pod Kownem. Zobaczył tam trumnę z ciałem młodej kobiety w atłasowej sukni. Ten makabryczny obraz powracał do niego w snach. W książce podobne wizje dręczą Tomasza, gdy myśli o zmarłej Magdalenie.

Pisarz wielokrotnie zastrzegał, że jego dzieło nie jest zwykłym pamiętnikiem. Prawdziwe wydarzenia zostały przetworzone na potrzeby literackiej wizji. Jednak to właśnie zapamiętane obrazy z dzieciństwa – intensywne, czasem bolesne, wyciągnięte z zakamarków pamięci – stanowią prawdziwą siłę napędową tej opowieści.