Franciszek Karpiński

Wiadomości wstępne

Współcześni nazywali go „poetą serca”. Franciszek Karpiński zapisał się w historii literatury jako czołowy twórca sentymentalizmusentymentalizm Prąd literacki epoki oświecenia skupiony na uczuciach, naturze i wewnętrznym życiu człowieka.. Przez krótki czas współpracował z dworem księcia Adama Czartoryskiego. Szybko jednak zrezygnował z tej posady. Cenił niezależność. Wrócił na wieś, gdzie próbował stworzyć własną arkadięarkadia Mityczna kraina wiecznego szczęścia, spokoju i prostego życia w zgodzie z naturą..

Nie pisał tylko sielanek miłosnych w stylu „Laury i Filona”. Tworzył dumy, elegie, wiersze patriotyczne i dramaty. Zostawił po sobie świetną autobiografię oraz teksty teoretycznoliterackie. Dzisiaj znamy go głównie z pieśni religijnych. To on napisał „Kiedy ranne wstają zorze”, „Wszystkie nasze dzienne sprawy” oraz kolędę „Bóg się rodzi”.

Życiorys Franciszka Karpińskiego

Urodził się 4 października 1741 roku w Hołoskowie na PokuciuPokucie Kraina historyczna na południowym wschodzie dawnej Rzeczypospolitej, leżąca nad Prutem.. Jego ojciec, Andrzej, był ubogim szlachcicem zarządzającym majątkiem Salezego Potockiego. Niepiśmienna matka opowiadała małemu Franciszkowi o duchach i czarach. Ojciec wpajał mu surowe zasady moralne. W latach 1750–1758 chłopiec uczył się w kolegium jezuickimkolegium jezuickie Szkoła średnia prowadzona przez zakon jezuitów, słynąca z wysokiego poziomu nauczania łaciny i retoryki. w Stanisławowie. Opanował tam świetnie łacinę. Dobre wyniki w nauce dawały mu poczucie intelektualnej przewagi nad rówieśnikami z bogatych rodów.

Później studiował na Akademii we Lwowie. W 1765 roku zdobył tytuły bakałarzabakałarz Niższy stopień naukowy nadawany na dawnych uniwersytetach, uprawniający do nauczania. teologii i doktora filozofii. Lwów ukształtował go jako poetę. Poznał tam tradycję renesansowej sielanki i nawiązał cenne kontakty na dworach magnackich.

Trzy Justyny

Po studiach zrezygnował z kariery duchownej. Próbował sił w zawodzie palestranckimzawód palestrancki Praca związana z sądownictwem i adwokaturą w dawnej Polsce., a ostatecznie został guwerneremguwerner Prywatny nauczyciel i wychowawca zatrudniany w zamożnych domach szlacheckich. u Ponińskich w Zahajpolu. Tam zaczęła się jego edukacja miłosna. W życiu Karpińskiego pojawiły się trzy kobiety określane mianem „Justyny”.

Pierwszą była Marianna Broselówna, sierota po kapitanie wojsk saskich. To ona zainspirowała wiersz „Do Justyny. Tęskność na wiosnę”. Drugą „Justyną” została żona jego pracodawcy, Marianna Ponińska. Kiedy owdowiała, Karpiński się oświadczył. Został odrzucony. Kobieta podarowała mu jednak 5000 złotych, co pozwoliło ubogiemu poecie zacząć nowe życie. Trzecią miłością była Franciszka Koziebrodzka, poznana około 1777 roku. Uczucie było szczere, ale dziewczyna miała już narzeczonego. Karpiński z szacunku do jej ojca nie porwał ukochanej. Korespondowali ze sobą do późnej starości.

Kariera i powrót na wieś

W latach 1770–1771 poeta przebywał w Wiedniu. Po powrocie dzierżawił majątki w Galicji. Licząc na mecenatmecenat Opieka wpływowych i bogatych osób nad twórcami sztuki, często połączona ze wsparciem finansowym., wyjechał w 1780 roku do Warszawy. Został sekretarzem księcia Adama Czartoryskiego. Dedykował mu swój pierwszy zbiór poezji „Zabawki wierszem i przykłady obyczajne”. Nie potrafił jednak odnaleźć się w roli dworaka. Wrócił do Galicji, choć regularnie bywał w stolicy jako nauczyciel u Radziwiłłów.

W 1793 roku osiadł w niewielkiej kolonii Kraśnik, którą nazwał Karpinem. Pod koniec życia, około 1818 roku, kupił wieś Chorowszczyznę. Zmarł tam 16 września 1825 roku.

Charakterystyka twórczości

Karpiński ukształtował polski sentymentalizm. Był literackim spadkobiercą Jana Jakuba Rousseau. W jego tekstach widać ogromną czułość i silną więź człowieka z naturą. Przyroda u Karpińskiego to konkretny krajobraz, z którym obcuje rolnik i gospodarz. Ten motyw przewija się przez sielanki, pieśni religijne i wiersze patriotyczne.

Jego styl opierał się na prostocie i wdzięku. Kluczowy był rytm. Śpiewność wierszy budował przez refreny, paralelizmyparalelizm Środek stylistyczny polegający na powtarzaniu podobnych konstrukcji składniowych w kolejnych wersach. oraz pytania retoryczne. Eksperymentował z miarami wierszowymi. Czasem łamał prostotę, stosując inwersjeinwersja Szyk przestawny wyrazów w zdaniu, stosowany w poezji dla zachowania rytmu lub rymu. i złożone przymiotniki (np. „różno-wzorą kosę”).

W sielankach miłosnych unikał obsceniczności typowej dla wielu poetów epoki. Miłość traktował niezwykle poważnie. Uważał ją za potężny głos natury. W rozprawie „O szczęściu człowieka” pisał:

„Gad, po gorących Afryki piaskach czołgający się, tak daleko naturą i postacią różny, miłości podlega prawom, i ten w żyłach ich krwi przebieg, który najcięższe upały słońca zwiększyć nie mogą, miłość mocniejszym swoim ruszając ogniem gwałtowniej miesza; co potem syczeniem albo przeraźliwym piskiem przywabia parę. Kret ślepy w pośrodku ziemi miłości szuka; a ptak powietrzny, kiedy ciepła nastała wiosna, w każdym ją piórku czuje:”

Pod konwencjonalnym kostiumem pasterskim Karpiński ukrywał prawdziwe emocje: tęsknotę, smutek rozstania i niepokój.

Sukcesy i porażki literackie

Poeta świetnie radził sobie z emocjami, ale zawodził w spekulacjach filozoficznych i politycznych. Sam przyznawał: „Ciężko mi ściągać myśli rozbiegnione – i w jarzmo wiersza je wprawić”.

Jego tłumaczenie „Psalmów Dawida” musiało zmierzyć się z legendą Jana Kochanowskiego. Karpiński usunął z oryginałów hiperbolizacjęhiperbolizacja Celowe wyolbrzymienie zjawiska lub cechy dla wywołania silnego wrażenia. i zastąpił konkrety abstrakcjami. Przez to jego psalmy straciły siłę wyrazu i wypadły słabiej niż dzieło mistrza z Czarnolasu.

Prawdziwym triumfem okazały się „Pieśni nabożne”. Prostota stylu stała się ich największym atutem. Poeta używał uogólniającego słownictwa, melodyjnych strof i wyrazistych antytezantyteza Zestawienie dwóch pojęć o przeciwstawnym znaczeniu w celu uwydatnienia kontrastu.. Doskonale widać to w kolędzie „Bóg się rodzi”:

„Ma granice – nieskończone,
Wzgardzony – okryty chwałą,
Śmiertelny – król nad wiekami!”

Wykaz publikacji

Poezja

• 1779/1780 – „Zabawki wierszem i przykłady obyczajne”
• 1782 – „Zabawki wierszem i prozą” (tomy 1, 2, 7)
• 1792 – „Pieśni nabożne”
• 1806 – „Dzieła Franciszka Karpińskiego wierszem i prozą”

Proza

• 1782 – „O wymowie w prozie albo wierszu”
• 1783 – „O szczęściu człowieka. List do Rozyny”
• 1802 – „Rozmowy Platona z uczniami swoimi”
• 1822 – „Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem”

Dramat

• 1789 – „Czynsz”
• 1790 – „Bolesław III”
• 1792 – „Judyta, królowa polska”

Tłumaczenia

• 1783 – „Ogrody” J. Delille
• 1786 – „Psałterz Dawida”
• 1803 – „Wiara, prawda i obyczaje Indianów”

Ważne pojęcia literackie

Sielanka to gatunek wywodzący się z antyku. Ukształtował go grecki poeta TeokrytTeokryt Grecki poeta z III w. p.n.e., uznawany za twórcę gatunku sielanki.. Obejmuje utwory opisujące życie pasterzy, rolników i myśliwych. Wprowadza specyficznego bohatera w kostiumie pasterskim. Tematyka sielanki bywa zróżnicowana: od pieśni miłosnych po wywody panegirycznewywód panegiryczny Wypowiedź pochwalna, często przesadnie wychwalająca konkretną osobę lub wydarzenie.. W Polsce gatunek ten rozwinęli Szymon Szymonowic w renesansie oraz Franciszek Karpiński i Franciszek Dionizy Kniaźnin w oświeceniu.

Sentymentalizm wziął swoją nazwę od powieści Laurence’a Sterne’a „Podróż sentymentalna”. Był to prąd opozycyjny wobec klasycyzmuklasycyzm Prąd literacki nawiązujący do antyku, ceniący rozum, harmonię, jasność i rygorystyczne reguły tworzenia.. Odrzucał chłodny racjonalizm na rzecz czułości, prostoty i zachwytu nad przyrodą. Sentymentaliści uważali, że cywilizacja zniszczyła naturalną dobroć człowieka. Prąd ten wpłynął na rozwój powieści, dramatu mieszczańskiegodramat mieszczański Gatunek teatralny z XVIII wieku ukazujący problemy i moralność stanu średniego. oraz liryki osobistej. Głównym ośrodkiem polskiego sentymentalizmu były PuławyPuławy Siedziba rodu Czartoryskich, która w epoce oświecenia stała się głównym ośrodkiem polskiego sentymentalizmu..

Bibliografia

• Słownik terminów literackich, pod red. J. Sławińskiego, Wrocław 1998.
• Wacław Borowy, Franciszek Karpiński, w: tegoż, O polskiej poezji w wieku XVII, PIW, Warszawa 1978.
• Mieczysław Klimowicz, Franciszek Karpiński, w: tegoż, Oświecenie, PWN, Warszawa 2002.
• Krzysztof Mrowcewicz, Starożytność-Oświecenie, wyd. 6, Wyd. Stentor, Warszawa 1999.