Laura i Filon - analiza i interpretacja, treść
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 12 min
Spis treści
Wiersz w pigułce
„Laura i Filon” to sztandarowy tekst polskiego sentymentalizmuNurt w kulturze oświecenia, który w opozycji do rozumu stawiał na pierwszym miejscu uczucie, czułość i naturę.. Utwór opowiada o nocnej schadzce dwojga zakochanych, skupiając się na ich burzliwych emocjach i gwałtownych reakcjach. Franciszek Karpiński zrezygnował z opisu realistycznej, brutalnej wsi na rzecz wyidealizowanego pejzażu, w którym natura współgra z przeżyciami bohaterów. Wiersz ma formę udramatyzowaną – płynnie przechodzi od wewnętrznego monologu dziewczyny do żywego, pełnego napięcia dialogu. Dzięki niezwykłej śpiewności i regularnej budowie tekst ten szybko opuścił salony i stał się popularną pieśnią.
- Autor: Franciszek Karpiński
- Tytuł: Laura i Filon
- Epoka: OświecenieEpoka w kulturze europejskiej (XVIII w.) kładąca nacisk na rozum, naukę i edukację społeczeństwa.
- Rodzaj literacki: Liryka (z elementami dramatyzacji)
- Gatunek: SielankaGatunek poetycki wywodzący się z antyku, przedstawiający wyidealizowane życie pasterzy na łonie natury. sentymentalna
- Budowa: 49 strof po 4 wersy. Jest to wiersz sylabicznySystem wersyfikacyjny oparty na równej liczbie sylab w każdym wersie. o układzie głosek 10/8/10/8. Występują rymy krzyżoweUkład rymów w strofie według schematu abab. (abab), dokładne, żeńskie.
Tekst utworu
Rozwiń tekst utworu
Już miesiąc zeszedł, psy się uśpiły,
I coś tam klaszcze za borem.
Pewnie mnie czeka mój Filon miły
Pod umówionym jaworem.
Nie będę sobie warkocz trefiła,
Tylko włos zwiążę splątany;
Bobym się bardziej jeszcze spóźniła,
A mój tam tęskni kochany.
Wezmę z koszykiem maliny moje
I tę plecionkę różową;
Maliny będzie:m jedli oboje,
Wieniec mu włożę na głowę.
Prowadź mię teraz, miłości śmiała!
Gdybyś mi skrzydła przypięła!
Żebym najprędzej bór przeleciała,
Potem Filona ścisnęła!
Oto już jawor... Nie masz miłego!
Widzę, że jestem zdradzona!
On z przywiązania żartuje mego,
Kocham zmiennika Filona.
Pewinie on teraz koło bogini
Swej, czarnobrewki Dorydy,
Rozrywkę sobie okrutną czyni,
Kosztem mej hańby i biedy.
Pewnie jej mówi: że obłądzona
Wpieram się w drzewa i bory,
I zamiast jego białego łona,
Ściskam nieczułe jawory.
Filonie! wtenczas, kiedym nie znała
Jeszcze miłości szalonej,
Pierwszy raz-em ją w twoich zdybała
Oczach i w mowie pieszczonej.
Jakże mię mocno ubezpieczała,
Że z tobą będę szczęśliwą!
A z tym się chytrze ukryć umiała,
Że bywa czasem fałszywą.
Słabą niewinność łatwo uwiodą
Teraz, wracając do domu,
Nauczać będę moją przygodą,
Żeby nie wierzyć nikomu.
Ale któż zgadnie, przypadek jaki
Dotąd zatrzymał Filona?
Może on dla mnie zawsze jednaki,
Może ja próżno strwożona?
Lepiej mu na tym naszym jaworze
Koszyk i wieniec zawieszę,
Jutro paść będzie trzodę przy borze:
Znajdzie!... Jakże go pocieszę!
Och, nie! on zdrajca, on u Dorydy,
On może teraz bez miary
Na sprośne z nią się wydał niewstydy..
A ja mu daję ofiary...
Widziałam wczoraj, jak na nię mrugał,
Potem coś cicho mówili;
Pewnie to dla niej kij ten wystrugał,
Co mu się wszyscy dziwili.
Jakże by moje hańbę pomnożył,
Gdyby od Laury uwity
Wieniec na głowę Dorydy włożył,
Jako łup na mnie zdobyty!
Wianku różany! gdym cię splatała,
Krwią-m cię rąk moich skropiła:
Bom twe najmocniej węzły spajała,
I z robotą-m się kwapiła.
Teraz bądź świadkiem mojej rozpaczy
I razem naucz Filona,
Jako w kochaniu nic nie wybaczy
Prawdziwa miłość wzgardzona.
Tłukę o drzewo koszyk mój miły,
Rwę wieniec, którym splatała;
Te z nich kawałki będą świadczyły,
Żem z nim na wieki zerwała...
Kiedy w chrościnie Filon schroniony
Wybiegł do Laury spłakanéj,
Już był o drzewo koszyk stłuczony,
Wieniec różowy stargany.
Filon
O, popędliwa!... O, ja niebaczny!...
Lauro!... poczekaj... dwa słowa!...
Może występek mój nie tak znaczny,
Może zbyt kara surowa.
Jam tu przed dobrą stanął godziną,
Długo na ciebie klaskałem,
Gdyś nadchodziła, między chrościną
Naumyślnie się schowałem,
Chcąc tajemnice twoje wybadać,
Co o mnie będziesz mówiła?
A stąd szczęśliwość moje układać;
Ale czekałem zbyt siła.
Pierwsze twe skargi o Dorys były.
Sądź o mnie, Lauro, inaczéj:
Kogóż by wdzięki tamtej wabiły,
Kto cię raz tylko obaczy?
Prawda, że czasem z nią się bawiło,
Mając znajomość od długa,
Ale kochamia nigdy nie było:
Nie już ten kocha, co mruga.
Oto masz ten kij; po nim znamiona
Niebieskie, gładko rzezane,
W górze zobaczysz nasze imiona,
Obłędnym węzłem związane.
Cóżem zawinił, byś mię gubiła
Przez twój postępek tak srogi?
Czyliż dlatego, żeś ty zbłądziła,
Ma ginąć Filon ubogi?
Jeśli się za co twych gniewów boję,
To mię ta rozpacz strapiła:
Drogom kupował ciekawość moje;
Łzamiś ją swymi płaciła.
Ale w tym wszystkim złość nic nie miała:
Wszystko z powodu dobrego,
Ja wiem, dlaczegoś tyle płakała,
Ty wiesz, mój podstęp dlaczego.
Laura
Dajmy już pokój troskom i zrzędzie,
Ja cię niewinnym znajduję;
Teraz mój Filon droższy mi będzie,
Bo mię już więcej kosztuje.
Filon
Teraz mi Laura za wszystko stanie,
Wszystkim pasterkom przodkuje;
I do gniewu ją wzrusza kochanie,
I dla miłości daruje.
Laura
Jedna się Dorys wyłączyć miała,
Jej pierwsze miejsce naznaczę.
Na to wspomnienie drżę zawsze cała,
Cóż, kiedy cię z nią obaczę!
Filon
Dla twego, Lauro, przypodobania,
Przyrzekam ci to na głowę:
Chronić się będę z nią widywania,
W żadną nie wnidę rozmowę.
Laura
Czymże nagrodzę za te ofiary?
Nie mam - prócz serca wiernego;
Jedne ci zawsze przynoszę dary,
Przyjmij je, jak co nowego.
Filon
Któż by dla ciebie nie zerwał węzły
Przyjaźni, co mię nęciły?
W twej pięknej twarzy wszystkie uwięzły
Nadzieje moje i siły.
Laura
Ja mam mieć z płaczu po twarzy smugi,
Ale jak mii się nadarzy
Spleść i ułożyć warkocz mój długi,
Mówią, że mi to do twarzy.
Filon
Gdyby mi Akast dawał swe brogi
Ze złotem swojej Izmeny,
Rzekłbym: Akaściel tyś jest ubogi,
Bo moja Laura bez ceny.
Laura
Ani ja pragnę szczęścia wielkiego,
Które (choćbym też i miała)
Za jeden uśmiech Filona mego
Zaraz bym z chęcią mieniała.
Filon
O światło moje wpośród tej nocy!
Zagrodo mego spokoja!
Ty jeszcze nie wiesz o twojej mocy,
A ja czuję ją!... o moja!
Laura
Połóż twą rękę, gdzie mi pierś spada,
Czy słyszysz to serca bicie?
Za uderzeniem każdym ci gada,
Że cię tak kocha, jak życie.
Filon
Daj mi ust... z których i niepokoje,
I razem słodycz wypływa.
Tą drogą poślę zapały moje,
Aż gdzie twa dusza przebywa.
Laura
Czy w każdym roku taka z kochania,
Jak w osiemnastym mozoła?
Jeśli w tym nie masz pofolgowania,
Jak człek miłości wydoła?
Filon
Sciśnij twojego, Lauro, Filona,
Ja cię przycisnę wzajemnie,
Serca, zbliżone łonem do łona,
Rozmawiać będą tajemnie.
Laura
Ty mię daleko ściskasz goręcej,
A jam cię tylko dotknęła;
Nie przeto, Filan, kochasz mnie więcej:
Miłość mi siły odjęła.
Filon
Lauro! coś dotąd dla mnie świadczyła,
Jeszcze dowodzi to mało,
Że mię tak kochasz, jakeś mówiła:
Jeszcze mi prosić zostało.
Laura
Tegom się miała z ciebie spodziewać?
Jakże to skarga niezbożna!
Nie proś, nie każ mi, ty mię chcesz gniewać!
Kochać cię więcej nie można.
Filon
Kiedyż mię za to nie będziesz winić?
I kiedy będziesz wiedziała,
Co do dzisiejszej łaski przyczynić;
Że taka miłość niecała?
Laura
Filonie! widzisz wschodzące zorze?
Już to drugi raz kur pieje,
Trochę przydługo bawię na dworze...
Jak matka wstała!... truchleję.
Filon
Żal mi cię puścić, nie śmiem cię trzymać,
Kiedyż przyśpieszy czas drogi,
Gdy z moją Laurą i słodko drzymać,
I bawić będę bez trwogi?
Laura
Miesiącu! Już ja idę do domu!
Jeśliby kiedy z Dorydą
Filon tak trawił noc po kryjomu,
Nic świeć, niech na nich dżdże idą!
Sytuacja liryczna
Mamy tu do czynienia z liryką pośredniąTyp liryki, w którym podmiot liryczny nie wyznaje uczuć wprost, lecz ukrywa się za opisywaną sytuacją lub bohaterem., a dokładniej z liryką sytuacyjną. Podmiot liryczny ukrywa się za postaciami dwojga kochanków. Akcja rozgrywa się w nocy, od wschodu księżyca aż do świtu, w wyidealizowanej wiejskiej scenerii pod jaworemGatunek drzewa, w polskiej poezji ludowej często będący niemym świadkiem spotkań zakochanych.. Laura wymyka się z domu na potajemną schadzkę z Filonem. Ponieważ chłopak się spóźnia, dziewczyna wpada w gniew i podejrzewa go o zdradę z Dorydą. Gdy w rozpaczy niszczy przyniesione dary, Filon wychodzi z ukrycia. Reszta utworu to dialog, w którym bohaterowie godzą się i wyznają sobie miłość.
Analiza i interpretacja
„Laura i Filon” to precyzyjne studium psychologii miłości, w którym sielankowy pejzaż stanowi jedynie pretekst do ukazania skrajnych ludzkich emocji. Karpiński nie opisuje tu prawdziwych chłopów. Imiona bohaterów (Laura, Filon, Doryda) zdradzają, że mamy do czynienia z maską historycznąZabieg polegający na ukryciu współczesnych problemów lub postaci pod postaciami z innej epoki lub środowiska.. To sentymentalni pasterzeKonwencjonalne postacie literackie, arystokraci w przebraniu wieśniaków, skupieni wyłącznie na przeżywaniu miłości., posługujący się wyszukanym, patetycznym językiem. Podmiot liryczny wykorzystuje tę konwencję literackąZespół utrwalonych w danej epoce reguł i norm, według których tworzy się dzieła literackie., by skupić całą uwagę czytelnika na wewnętrznych rozterkach zakochanych.
Utwór rozpoczyna się od radosnego oczekiwania. Laura niesie ukochanemu dary. Mówi: „Wezmę z koszykiem maliny moje / I tę plecionkę różową”. Te wiejskie rekwizytyPrzedmiot mający znaczenie symboliczne lub budujący tło dla opisywanych wydarzeń. symbolizują czystość, oddanie i niewinność dziewczyny. Kiedy jednak Filona nie ma na miejscu, sielankowy nastrój pęka. W ciągu zaledwie kilku strof Laura przechodzi od czułości do niszczycielskiej zazdrości. Wykrzykuje: „Tłukę o drzewo koszyk mój miły, / Rwę wieniec, którym splatała”. Podmiot liryczny używa tu nagromadzenia czasowników dynamicznych. Przyspiesza to tempo wypowiedzi i obrazuje gwałtowny wybuch gniewu. Przez ten zabieg Laura przestaje być tylko płaską figurą z obrazka, a staje się kobietą trawioną przez prawdziwe, destrukcyjne emocje.
W XVIII wieku polska arystokracja ulegała modzie na sentymentalizm. W wielkich majątkach (np. w Puławach Izabeli Czartoryskiej) budowano sztuczne, wyidealizowane wioski. Arystokraci przebierali się za pasterzy i pasterki, by spacerować po ogrodach i „zbliżać się do natury”. Wiersz Karpińskiego idealnie trafiał w te dworskie gusta.
Punktem zwrotnym utworu jest pojawienie się Filona. Chłopak wybiega z zarośli i woła: „O, popędliwa!... O, ja niebaczny!... / Lauro!... poczekaj... dwa słowa!...”. Liczne elipsyCelowe pominięcie w zdaniu wyrazu, który można odgadnąć z kontekstu, często dynamizujące wypowiedź. i pauzy (wielokropki) rwą rytm wiersza. Naśladują zadyszkę i panikę bohatera, który uświadamia sobie, że jego żart zaszedł za daleko. Podmiot liryczny udowadnia w ten sposób, że w obliczu prawdziwego kryzysu sztuczna, poetycka mowa traci rację bytu, ustępując miejsca chaotycznym okrzykom.
Po wyjaśnieniu nieporozumienia ton wiersza całkowicie się zmienia. Zaczyna dominować sensualizmPogląd filozoficzny i literacki, według którego poznanie świata odbywa się przede wszystkim przez zmysły.. Filon prosi: „Połóż twą rękę, gdzie mi pierś spada, / Czy słyszysz to serca bicie?”. Odwołanie do zmysłu dotyku i słuchu sprowadza abstrakcyjne uczucie miłości do fizycznego, namacalnego konkretu. Erotyka przeplata się tu z czułością. Podmiot liryczny pokazuje miłość jako siłę zaborczą i nienasyconą – bohaterom wciąż brakuje dowodów oddania. Ostatnie słowa Laury, w których grozi Filonowi deszczem, jeśli ten kiedykolwiek zdradzi ją z Dorydą, stanowią klamrę kompozycyjną. Potwierdzają, że zazdrość jest nieodłącznym cieniem wielkiego uczucia.
Środki stylistyczne
- Epitety: „Filon miły”, „nieczułe jawory”, „miłości szalonej”. Budują emocjonalny stosunek bohaterów do otoczenia i siebie nawzajem.
- Wykrzyknienia: „Oto już jawor... Nie masz miłego!”, „O, popędliwa!... O, ja niebaczny!...”. Dynamizują wypowiedź i podkreślają skrajne wzburzenie postaci.
- Pytania retoryczne: „Cóżem zawinił, byś mię gubiła / Przez twój postępek tak srogi?”. Służą Filonowi do obrony własnej niewinności i wzbudzenia litości w Laurze.
- Zdrobnienia: „czarnobrewki”, „wianku”. Wpisują się w konwencję czułostkowości i sentymentalnego języka miłości.
- Czasowniki dynamiczne: „tłukę”, „rwę”, „wybiegł”. Oddają gwałtowność działań bohaterów w momentach najwyższego napięcia.
Konteksty
Kluczowym kontekstem dla zrozumienia utworu jest filozofia Jeana-Jacques'a Rousseau, głównego ideologa sentymentalizmu. Głosił on hasło „powrotu do natury”, twierdząc, że cywilizacja psuje człowieka, a prawdziwe szczęście można odnaleźć tylko w prostym życiu na wsi, kierując się głosem serca. Karpiński, nazywany „poetą serca”, przeniósł te idee na polski grunt. „Laura i Filon” to literacka realizacja tego programu – odrzucenie chłodnego racjonalizmu na rzecz kultu czułości i natury.
Matura
Wiersz Karpińskiego to doskonały materiał do tematów maturalnych związanych z motywem miłości (szczególnie miłości zaborczej, pełnej zazdrości i rozterek). Sprawdzi się również przy omawianiu motywu natury jako tła dla ludzkich przeżyć oraz motywu wsi (w opozycji do wsi realistycznej, np. z „Chłopów” Reymonta). Warto zestawiać ten utwór ze „Świtezianką” Adama Mickiewicza – obie ballady opowiadają o nocnych schadzkach i próbie wierności, jednak u Mickiewicza natura jest groźna i wymierza karę, podczas gdy u Karpińskiego pozostaje łagodnym, sielankowym tłem dla szczęśliwego zakończenia.