Sztuka i kultura jako przestrzeń wolności w zniewolonym świecie? Rozważ problem na podstawie „Madame” Antoniego Libery.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Temat i teza
Temat: Sztuka i kultura jako przestrzeń wolności w zniewolonym świecie? Rozważ problem na podstawie „Madame" Antoniego Libery.
Teza: W powieści Antoniego Libery sztuka i kultura - literatura, muzyka, filozofia - tworzą autonomiczną przestrzeń, w której jednostka może wyrwać się spod kontroli systemu PRL i ocalić własną tożsamość. Narrator i Madame udowadniają, że obcowanie z dziełem sztuki jest aktem wewnętrznej wolności, którego żadna cenzura nie jest w stanie do końca unicestwić.
Polska lat siedemdziesiątych, którą Antoni Libera odtwarza w Madame, to świat szczelnie opanowany przez ideologię: szkolne programy, listy lektur, tematy wypracowań - wszystko przechodzi przez filtr partyjnej poprawności. Mimo to pewne enklawy oporu istnieją, i to nie w formie politycznego konspirowania, lecz w przestrzeni kultury. Powieść stawia pytanie, czy kontakt ze sztuką - z Proustem, Camus, Mozartem - może zastąpić wolność polityczną i czy jest w stanie ochronić człowieka przed duchową degradacją systemu. Odpowiedź Libery jest twierdząca, choć nie pozbawiona cieni: kultura ocala, ale wymaga ceny.
Najsilniejszy argument za tezą tkwi w samej postaci Madame - Francuzki, dyrektorki liceum, kobiety osadzonej w sowieckiej rzeczywistości jak kamień szlachetny w betonowej posadzce. Uczy języka, ale uczy przede wszystkim myślenia nieuwikłanego w propagandę. Na jej lekcjach narrator po raz pierwszy styka się z literaturą, której nie ma na żadnej liście ministerialnej: z egzystencjalizmem, z kulturą Zachodu, z pytaniami o sens i wybór. To właśnie dzięki niej chłopiec zaczyna czytać Camusa i Prousta - pisarzy, których sama obecność w szkolnym obiegu byłaby ideologicznym skandalem. Kultura staje się tu kodem pozwalającym komunikować się ponad głowami systemu. Madame i narrator rozmawiają o muzyce, o literaturze - i w tej rozmowie nie ma miejsca dla partyjnego sekretarza.
Jeszcze wyraźniej mechanizm ocalenia przez sztukę widać w stosunku narratora do muzyki. Chłopiec obsesyjnie analizuje partytury, słucha nagrań, traktuje Mozarta jak filozoficzny system. Muzyka jest dla niego tym, czym dla innych mogłaby być religia lub polityka - absolutnym odniesieniem, które nie podlega negocjacjom z rzeczywistością. W świecie, gdzie każdy tekst mógł być przejrzany przez cenzurę, a każda wypowiedź - zinterpretowana jako aluzja polityczna, dźwięk pozostawał względnie bezpieczny. Narrator rozumie to instynktownie: buduje z muzyki coś na kształt wewnętrznego sanktuarium niedostępnego dla systemu. Libera pokazuje w ten sposób, że sztuka funkcjonuje jako przestrzeń, której totalitaryzm nie potrafi w pełni skolonizować - bo jej znaczenia są zbyt wieloznaczne, zbyt osobiste, zbyt ulotne, by dały się zamknąć w partyjnym dekrecie.
Można jednak postawić kontrargument: czy kultura nie jest tu jedynie ucieczką, luksusem intelektu, który pozwala ignorować realne zniewolenie zamiast je zwalczać? Narrator przez większość powieści nie angażuje się politycznie, skupia na estetyce, erotycznej fascynacji Madame i własnym dojrzewaniu. Ktoś mógłby powiedzieć, że Libera gloryfikuje eskapizm - że sztuka zamiast wyzwalać, usypia sumienie i zwalnia z obowiązku oporu. Ten zarzut jest poważny, ale nie wytrzymuje konfrontacji z tekstem. Madame traci stanowisko właśnie dlatego, że nie poddaje się - jej kulturowy świat jest odczytywany przez władze jako zagrożenie, nie jako niegroźna rozrywka. Sama jej obecność w tym liceum, sam sposób prowadzenia lekcji stanowi formę nieposłuszeństwa. Kultura w Madame nie jest ucieczką od rzeczywistości - jest odmową przyjęcia warunków, które ta rzeczywistość narzuca.
W zakończeniu powieści narrator opuszcza Polskę - ale duchowo opuścił ją już wcześniej, właśnie dzięki literaturze i muzyce. Libera sugeruje, że wolność wewnętrzna poprzedza wolność zewnętrzną i niekiedy jest jedyną dostępną formą emancypacji. Madame wpisuje się tym samym w długą tradycję europejskiej myśli o sztuce jako azylu - od Stendhala przez Prousta aż po Camusa, których cienie unoszą się nad całą powieścią. Kultura nie likwiduje systemu, ale nie pozwala mu zawładnąć człowiekiem całkowicie. I to, zdaniem Libery, wystarczy, by uznać ją za przestrzeń niepokornej, choć ciasnej wolności.