Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Mikołaj Doświadczyński przychodzi na świat w typowej rodzinie szlacheckiej, pełnej zabobonów i powierzchownej wiedzy. Po śmierci ojca jego edukacją zajmuje się oszust, pan Damon, który wpaja mu zamiłowanie do francuskich romansów i pustych manier. Mikołaj zakochuje się w Juliannie, wychowanicy matki, ale ta wysyła dziewczynę do klasztoru, a syna w świat. W Paryżu bohater traci majątek, popada w długi i musi uciekać z Europy. Statek, którym płynie, rozbija się, a Mikołaj trafia na wyspę Nipu. To utopijna kraina, gdzie ludzie żyją w absolutnej równości, nie znają kłamstwa, pieniędzy ani wojen. Pod okiem mędrca Xaoo bohater przechodzi duchową przemianę i uczy się prawdziwej filozofii opartej na pracy rolnika i cnocie.

Niestety, w Mikołaju odzywa się europejska chciwość. Znajduje złoto we wraku statku i potajemnie ucieka z wyspy. Zostaje wyłowiony przez Hiszpanów i trafia do niewoli w kopalniach srebra w Potosi. Wykupuje go stamtąd szlachetny kwakier Gwilhelm. W drodze powrotnej do Polski Mikołaj trafia do hiszpańskiego szpitala dla obłąkanych, ponieważ inkwizycja uznaje jego opowieści o Nipu za dowód szaleństwa. Ostatecznie, uratowany przez francuskiego kapitana, wraca do ojczyzny. Próbuje swoich sił w polityce, ale zrażony korupcją i zrywaniem sejmów osiada w rodzinnym Szuminie. Tam przypadkiem odnajduje Juliannę, żeni się z nią i wiedzie spokojne życie ziemianina-filozofa.

Streszczenie szczegółowe

Przedmowa

Utwór rozpoczyna się przedmową, w której autor ostro krytykuje modę na poprzedzanie dzieł niepotrzebnymi wstępami. Twierdzi, że pisarze robią to tylko po to, by zwiększyć objętość książki i własny zysk. Gani autorów za tłumaczenie problematycznych fragmentów, zanim czytelnik w ogóle na nie natrafi, oraz za fałszywą skromność. Sam Krasicki nie zdradza fabuły, deklarując jedynie:

(...) jeszcze był tej księgi nie skończył, a już kilka nowych projektów na pisanie książek ułożyłem. Jeżeli ta znajdzie aprobację, wdzięcznie przyjmę łaskawy sąd czytelnika: jeśli nie, zasmucę się, ale będę pisał.

Księga pierwsza

Rozdział pierwszy

Dzieciństwo w szlacheckim dworku

Narracja prowadzona jest w pierwszej osobie. Dojrzały już Mikołaj spisuje swoje wspomnienia, zaznaczając na wstępie:

Ktokolwiek opisanie życia mojego czytać będzie, niech wie zawczasu, że to ani spowiedź, ani panegirykUroczysty tekst pochwalny, często przesadzony, sławiący konkretną osobę lub wydarzenie. nie będzie.

Bohater pisze nie dla sławy, lecz by pożytecznie spędzić czas na wsi. Pochodzi z rodziny szlacheckiej, rzekomo posiadającej liczne koligacjePowiązania rodzinne, pokrewieństwo lub powinowactwo między rodami. z europejskimi dworami. Jego ojciec, pełniący urząd stolnikaDawny urząd dworski, z czasem przekształcony w honorowy tytuł ziemski., był człowiekiem niewykształconym, ale uczciwym. Niestety, zamiłowanie do trunków mocno uszczupliło rodzinny majątek. Matka, prosta kobieta wychowana na wsi, dbała o dom w tradycyjnym, sarmackimIdeologia i styl życia polskiej szlachty, oparta na przywiązaniu do tradycji, wolności złotej i katolicyzmu. duchu.

Najmłodsze lata Mikołaj spędza w towarzystwie kobiet, które karmią jego wyobraźnię opowieściami o upiorach i czarownicach. Przełom następuje, gdy chłopiec ma siedem lat. Dom odwiedza wuj – człowiek bywały w świecie. Za jego namową Mikołaj zostaje wysłany do szkół publicznych.

Rozdział drugi

Edukacja pod okiem kańczuka

Wyjazd do szkoły to dla Mikołaja koszmar. W domu zawsze straszono go nauką jako karą za złe zachowanie. Chłopiec okazuje się pojętny, ale wstręt do książek blokuje jego postępy. Sytuacji nie poprawia opiekun, który regularnie używa kańczukaSkórzany bicz używany do wymierzania kar cielesnych.. Ojciec Mikołaja wręcz zachęcał nauczyciela słowami: „Bijże, bo ja ci za to płacę!”.

W szkole bohater przebywa do szesnastego roku życia. Naukę przerywa nagła śmierć ojca. Mikołaj wraca do domu i szybko przyzwyczaja się do swawolnego życia bez nadzoru. Ciągłe hulanki ukróca dopiero wuj, wykonawca testamentu zmarłego.

Rozdział trzeci

Pan Damon i francuskie maniery

Gdy wuj wyjeżdża w interesach do Warszawy, matka Mikołaja wynajmuje guwerneraPrywatny nauczyciel domowy, często cudzoziemiec, uczący języków i manier.. Pan Damon przedstawia się jako francuski markizTytuł arystokratyczny, niższy od księcia, a wyższy od hrabiego. ukrywający się przed pojedynkiem z samym królem. Tajemnica ta, powierzona w zaufaniu dwóm sąsiadkom, błyskawicznie obiega całą okolicę. Nowy nauczyciel przypada Mikołajowi do gustu. Lekcje polegają wyłącznie na luźnych konwersacjach, podczas których chłopak nabiera „sentymentów kawalerskich”.

Rozdziały 4 i 5

Młodzieńcza miłość do Julianny

Damon podsuwa Mikołajowi modne romanseW tamtym czasie: długa opowieść o niezwykłych przygodach miłosnych i rycerskich., które całkowicie mącą mu w głowie. Pod ich wpływem chłopak zakochuje się w Juliannie, wychowanicy swojej matki. Wyznaje jej miłość w lasku, padając na kolana. Dziewczyna ucieka zawstydzona, a Mikołaj zaczyna przemawiać do drzew i rzeki.

Pewnego dnia, towarzysząc matce i Juliannie nad stawem, Mikołaj wpada do wody. Wypadek ten pozwala mu odkryć, że Julianna odwzajemnia jego uczucia. Radość nie trwa długo. Matka, domyślając się, że syn chce poślubić dziewczynę bez posaguMajątek wnoszony przez żonę mężowi przy zawieraniu małżeństwa., odsyła Juliannę do klasztoru. Mikołaja postanawia wysłać za granicę.

Rozdział szósty

Pierwsze starcie ze światem

Z powodu interesów matki wyjazd za granicę zostaje odłożony. Mikołaj wyrusza z panem Damonem do odległego miasta, by zatrzymać się u kuzyna. Kuzyna nie ma, ale Damon spotyka dawną znajomą – baronowąKobieta nosząca tytuł barona, często używany przez oszustów dla dodania sobie prestiżu. de Grankendorff. Mikołaj szybko zdobywa serce jej córki i wygrywa w karty sporą sumę. Szczęście jednak mija. Kolejne tygodnie kosztują go fortunę. Zabawa kończy się pojedynkiem w obronie honoru Damona i nocą spędzoną w więzieniu. Po wyjściu na wolność Mikołaj odkrywa, że Damon zniknął z jego dobytkiem, a rzekoma baronowa okazała się zwykłą oszustką.

Rozdziały 7 i 8

Warszawskie salony

Matka wybacza synowi wpadkę. Mikołaj wraca do domu, ale nudzi się bez romansów, które zabrał Damon. Pożycza od sąsiadki książkę „Kaloander wierny”, która na nowo rozbudza w nim pragnienie światowego życia. Uprasza matkę o wyjazd do Warszawy, do wuja-posła. W stolicy uczy się salonowych intryg. Nowy przyjaciel uświadamia mu, że aby odnieść sukces, musi zyskać potrójną reputację: galantomaCzłowiek światowy, elegancki, znający dworskie maniery i sztukę konwersacji., junakaMłody, porywczy mężczyzna, skłonny do awantur i popisów odwagi. i filozofa.

Rozdziały 9–13

Proces w Lublinie

Niedługo potem umiera matka Mikołaja. Choć czuje żal, szybko cieszy się z odzyskanej wolności i planuje zagraniczną podróż. Plany krzyżuje pilne wezwanie do sądu w Lublinie. Aby wygrać sprawę, Mikołaj wynajmuje plenipotentaPrawny zastępca, pełnomocnik działający w czyimś imieniu przed sądem. i organizuje wystawną ucztę dla sędziów i mecenasówTutaj: adwokat, prawnik reprezentujący stronę w procesie.. Prawnicy jedzą, piją, biorą honoraria i odchodzą. Sprawa ostatecznie zostaje odroczona, bo przeciwnik znika. Mikołaj zastawia srebra i klejnoty, by sfinansować upragnioną podróż.

Rozdziały 14–17

Paryż i katastrofa na morzu

Mikołaj dociera do Paryża. Prowadzi tam diariuszDziennik, w którym na bieżąco zapisywano wydarzenia z podróży lub życia.. Miasto oszałamia go hałasem i rozrywkami. Zamiast się kształcić, traci czas na kompletowanie modnych strojów. Ulega wypadkowi, a następnie zostaje oszukany przez zaprzyjaźnionego hrabiego. Zadłużony po uszy, potajemnie ucieka z Francji. Trafia do Holandii, skąd wypływa statkiem do BatawiiDawna nazwa Dżakarty, stolicy Holenderskich Indii Wschodnich..

Podróż jest długa. Statek zatrzymuje się na Przylądku Dobrej NadzieiSkalisty przylądek w RPA, znany z niebezpiecznych sztormów.. Jakiś czas później rozpętuje się potężna burza. Okręt rozbija się z trzaskiem. Mikołaj ląduuje w wodzie, kurczowo trzymając się deski.

Księga druga

Rozdziały 1–3

Wyspa Nipu i incydent z nożem

Bohater budzi się na nieznanej wyspie. Zostaje przygarnięty przez starca, który daje mu jedzenie i posłanie. Okazuje się, że trafił na Nipu – krainę zamieszkaną przez prostych, uczciwych ludzi. To prawdziwa utopiaLiteracka wizja idealnego, sprawiedliwego społeczeństwa, wolnego od wad współczesnego świata..

Już na początku dochodzi do incydentu. Mikołaj wyciąga z kieszeni nóż, by ukroić chleb. Zaskoczony gospodarz kaleczy się nim. Przerażeni Nipuanie natychmiast zakopują narzędzie i zabraniają go odkopywać. Język tubylców jest prosty – nie ma w nim słów na kłamstwo, kradzież czy zdradę. Nie znają też chorób ani prawników. Mikołaj zostaje oficjalnie przyjęty do społeczności podczas uroczystego łamania się chlebem.

Rozdziały 4–6

Nauki mędrca Xaoo

Mikołaj początkowo chce uczyć „dzikusów” europejskiej cywilizacji. Zamiast tego sam zostaje wysłany na nauki do mędrca Xaoo. Nauczyciel przez trzy miesiące jedynie obserwuje Mikołaja, by poznać jego wady. Xaoo bezlitośnie krytykuje europejską edukację za wielomówstwo i oderwanie od rzeczywistości. Uważa, że nauka historii powinna opierać się na dziejach własnego narodu, przekazywanych ustnie przez starszyznę, a nie na wkuwaniu obcych dat.

Xaoo odrzuca też europejską filozofięDla Nipuanów to nie teoretyczne rozważania, lecz praktyczna nauka o moralności i obowiązkach.. Dla Nipuanów filozofia to po prostu wypełnianie codziennych obowiązków i życie w zgodzie z naturą, a nie puste, akademickie spory.

Rozdziały 7 i 8

Pochwała pracy i krytyka wojny

Mikołaj codziennie pracuje z Xaoo na polu. Szybko pojmuje, że do uprawy ziemi nie potrzeba książkowej agronomiiNauka o rolnictwie; na Nipu oparta wyłącznie na praktyce, nie na księgach., lecz praktyki. Praca fizyczna wzmacnia jego ciało i ducha.

Pewnego dnia mijają miejsce, gdzie zakopano nóż Mikołaja. Xaoo tłumaczy, dlaczego Nipuanie odrzucają użycie kruszcówMetal, zwłaszcza szlachetny (złoto, srebro) lub użyteczny (żelazo), z którego robiono broń.. Choć metal ułatwiłby rolnictwo, nieuchronnie prowadzi do tworzenia broni i wojen. Dla mędrca zabijanie się nawzajem jest absolutnie niezrozumiałe i sprzeczne z naturą.

Rozdziały 9–11

Historia Kootesa i zdrada Laongo

Xaoo zabiera Mikołaja w podróż po wyspie. Odwiedzają pole Kootesa – praojcaZałożyciel rodu lub społeczności, otaczany powszechnym szacunkiem. Nipuanów. Zboże z tego pola jest uroczyście dzielone między wszystkich mieszkańców. Nipuanie nie mają rządu ani podatków; jedyną władzą jest szacunek dzieci wobec rodziców.

Mijają też wielki kopiec kamieni. To pamiątka po Laongo, który opuścił wyspę, a po powrocie zaczął buntować młodzież opowieściami o europejskich zbytkach. Okazało się, że przekupił go obcy rząd. Laongo został skazany na kamienowanieStarożytna kara śmierci polegająca na obrzuceniu skazańca kamieniami przez społeczność.. Po powrocie do osady Mikołaj bierze udział w uroczystym dzieleniu chleba z pola Kootesa. Starsi początkowo się wahają, ale Xaoo przekonuje ich, że praojciec nie odmówiłby jedzenia głodnemu wędrowcowi.

Rozdziały 12–14

Zwyczaje Nipuanów

Mikołaj poznaje kolejne zasady życia na wyspie. Nipuanie nie używają kalendarzaSystem rachuby czasu; Nipuanie mierzyli czas rytmem natury i żniw., czas mierzą porami roku. Żyją bardzo długo i zdrowo – Xaoo ma 92 lata, a wygląda na 50. Małżeństwa są nierozerwalne. Mieszkańcy nie jedzą mięsa, a narzędzia robią z ości wielkich ryb wyrzuconych przez morze. Pierwszy dzień miesiąca to czas odpoczynku, śpiewu i igrzysk.

Rozdziały 15–17

Złoto i ucieczka

Podczas spaceru brzegiem morza Mikołaj odnajduje wrak swojego statku. W środku odkrywa złoto, broń i książki. Ukrywa skarby w pieczarze. W nocy nie może spać – z jednej strony cieszy się bogactwem, z drugiej wie, że na Nipu jest ono bezwartościowe. Pokazuje wrak Xaoo. Mędrzec wyrzuca pistolety do wody, a statek każe spalić. Pozwala Mikołajowi zatrzymać tylko książki. Bohater streszcza mu MizantropaKomedia Moliera o człowieku nienawidzącym ludzkich wad i obłudy. Moliera. Xaoo docenia znajomość ludzkiej natury autora, ale wytyka mu brak pouczenia o roztropności.

Europejska chciwość ostatecznie zwycięża. Mikołaj nie potrafi porzucić złota. Przygotowuje ukrytą wcześniej łódź, ładuje na nią skarby, wodę oraz prowiant i potajemnie ucieka z wyspy.

Księga trzecia

Rozdziały 1–5

Niewola w Potosi

Mikołaj dryfuje po oceanie. Gdy kończą się zapasy, opada z sił. Ratuje go hiszpański okręt przewożący niewolników. Chciwy kapitan rekwiruje jego skarby, a samego Mikołaja zakuwa w kajdany. Szczęśliwie bohater zdążył zaszyć cenne wekslePapier wartościowy gwarantujący wypłatę określonej sumy pieniędzy. w szkaplerzuNiewielki kawałek materiału z wizerunkiem religijnym, noszony na piersiach jako talizman..

Trafia do morderczej pracy w kopalniach srebra w PotosiMiasto w dzisiejszej Boliwii, słynące z gigantycznych hiszpańskich kopalni srebra.. W pieczarach zaprzyjaźnia się ze starym Indianinem, który przypomina mu Nipuanów. Indianin sprowadza pomoc – bogatego Europejczyka, Gwilhelma. Ten szlachetny kwakierCzłonek protestanckiego ruchu religijnego, odrzucającego przemoc i hierarchię kościelną. wykupuje Mikołaja z niewoli i daje mu ubranie oraz weksel na 500 funtów szterlingówOficjalna waluta Wielkiej Brytanii, w tamtych czasach o ogromnej sile nabywczej.. Mikołaj przeznacza te pieniądze na wykupienie innych niewolników.

Rozdziały 6–9

Powrót do Europy

Gwilhelm jest zachwycony postawą Mikołaja. Bohater chce użyć swoich zaszytych weksli, by wrócić do Polski. Kwakier radzi mu odnaleźć ich prawowitych właścicieli. Okazuje się, że weksle należały właśnie do Gwilhelma! Kwakier, wierząc w OpatrznośćWierzenie w boską opiekę i kierownictwo nad losami świata i ludzi., oddaje je Mikołajowi w prezencie.

Mikołaj wsiada na statek dowodzony przez młodego francuskiego kapitana. Zaprzyjaźniają się. Mikołaj głośno krytykuje wady Europejczyków, chwaląc Nipu. Kapitan ostrzega go, by uważał na słowa. Po zejściu na ląd w KadyksuWażne miasto portowe w południowo-zachodniej Hiszpanii. Mikołaj wysyła weksle do Paryża pod przybranym nazwiskiem. Nagle zostaje aresztowany przez żołnierzy.

Rozdział dziesiąty

W szpitalu dla obłąkanych

Mikołaj trafia przed oblicze ludzi w czarnych płaszczach – to hiszpańska inkwizycjaInstytucja Kościoła katolickiego powołana do zwalczania herezji, w Hiszpanii niezwykle potężna.. Przesłuchują go z całego życia. Gdy z pasją opowiada o utopijnym Nipu, sędziowie wybuchają śmiechem. Uznają go za wariata. Golą mu głowę i zamykają w zakładzie dla obłąkanych w SewilliDuże miasto w południowej Hiszpanii, stolica Andaluzji.. Mikołaj gorzko podsumowuje swój los:

W Nipu gadałem i myślałem po europejsku – osądzili mnie za dzikiego; w Europie chciałem po nipuańsku sobie poczynać – zostałem szalonym.

Z opresji ratuje go francuski kapitan, który przypadkiem zwiedza szpital.

Rozdziały 11–14

Zderzenie z polską polityką

Przez Paryż Mikołaj wraca do Warszawy. Spłaca dawne długi. Początkowo jest modną osobistością na salonach, ale szybko wraca do rodzinnego Szumina. Chce żyć według nauk Xaoo i dbać o chłopów. Spokój przerywa propozycja startu w wyborach. Mikołaj zostaje posłem na sejmZgromadzenie parlamentarne szlachty, decydujące o najważniejszych sprawach państwa.. Szybko jednak zderza się z brutalną rzeczywistością. Magnaci próbują go przekupić, a sam sejm zostaje zerwany już trzeciego dnia przez liberum vetoPrawo pozwalające pojedynczemu posłowi na zerwanie obrad sejmu i unieważnienie uchwał.. Zdegustowany polityką, ostatecznie wraca na wieś.

Rozdziały 15 i 16

Szczęśliwe zakończenie

Mikołaj pragnie założyć rodzinę. Niestety, dla jednej kandydatki jest za biedny, za drugą żądają ogromnej zapłaty, a trzecia kocha innego. Zniechęcony, zamyka się w bibliotece. Wiosną dowiaduje się o śmierci wuja, po którym dziedziczy substancjęW dawnym języku polskim: majątek ziemski, dobra dziedziczne. na Litwie.

W drodze po spadek pod Mikołajem załamuje się most. Szuka pomocy w pobliskim dworze, gdzie gości go uprzejma wdowa. Podczas wieczornych rozmów Mikołaj wspomina młodzieńczą miłość do Julianny. Wtedy wdowa podaje mu rękę – bohater rozpoznaje na niej pierścień, który sam jej kiedyś podarował. Wdową okazuje się Julianna. Tydzień później biorą ślub. Mikołaj odnajduje spokój, żyjąc jako cnotliwy ziemianinWłaściciel majątku ziemskiego, czerpiący dochody z rolnictwa. w otoczeniu żony i wnuków.