Mikołaj Doświadczyński na wyspie Nipu - utopia w utworze
Druga księga powieści Ignacego Krasickiego przenosi głównego bohatera na wyspę Nipu, która stanowi literacką realizację oświeceniowej utopii. Pobyt w tym wyidealizowanym społeczeństwie pełni funkcję edukacyjną, a pod okiem mędrca Xaoo Mikołaj przechodzi całkowitą przemianę moralną. Wizja krainy wolnej od cywilizacyjnego zepsucia opiera się na filozoficznych koncepcjach Jana Jakuba Rousseau.
Autor: Katarzyna Banul
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Nipu jako klasyczna utopia oświeceniowa
Motyw idealnego państwa sięga starożytności i Państwa Platona. Sam termin utopiaZ greckiego outopos (miejsce, którego nie ma) lub eutopos (dobre miejsce). Gatunek przedstawiający idealny ustrój. narodził się jednak w renesansie dzięki dziełu Tomasza MorusaAngielski myśliciel renesansowy, autor dzieła „Utopia” (1516), od którego wzięła nazwę cała konwencja literacka.. W XVIII wieku ten gatunek przeżywał prawdziwy rozkwit. Oświeceniowi twórcy chętnie sięgali po formę relacji z podróży do nieznanych, odizolowanych krain. Krasicki idealnie wpisuje się w ten schemat. Wyspa Nipu pozostaje nieodkryta przez geografów, a jej całkowita izolacja pozwala zachować czystość obyczajów.
Utopie z XVI i XVII wieku skupiały się na ustroju politycznym. Oświecenie zmieniło ten wektor. Nipu to utopia edukacyjna. Nie znajdziemy tam skomplikowanego rządu ani administracji. Jedyną uznawaną władzą jest zwierzchność rodziców nad dziećmi. Funkcjonuje tam wprawdzie rada starszych, ale jej rola ogranicza się do łagodzenia rzadkich, niezwykle kulturalnych sporów.
Xaoo i Mikołaj, czyli relacja mistrz – uczeń
Cała druga księga opiera się na klasycznym schemacie relacji ucznia z mistrzem. Rolę przewodnika pełni XaooMędrzec nipuański, który uczy Mikołaja prawdy o naturze ludzkiej i demaskuje wady europejskiej cywilizacji.. Mędrzec nie tylko tłumaczy Mikołajowi zasady funkcjonowania wyspy, ale też bezlitośnie punktuje absurdy europejskiej rzeczywistości. Robi to na podstawie relacji samego Doświadczyńskiego, który próbuje opisać Nipuanom przepych i zawiłości życia w Europie.
Proces reedukacji Mikołaja jest precyzyjnie zaplanowany. Xaoo stosuje czteroetapową metodę wychowawczą:
- Diagnoza: nauczyciel dokładnie poznaje temperament, skłonności i sposób myślenia ucznia, aby dobrać odpowiednie metody.
- Oczyszczenie: wykorzenienie złych nawyków i fałszywych przekonań przywiezionych z Europy.
- Edukacja moralna: wpojenie prawych zasad oraz uświadomienie obowiązków wynikających z życia w społeczeństwie.
- Praktyka: ćwiczenie roztropności i umiaru, ponieważ nawet cnoty wymagają odpowiedniego wyczucia.
Wychowanie na Nipu opiera się na indywidualnym podejściu i głębokiej więzi. Mądrość nie płynie z książek. Historia i zasady moralne żyją w pamięci zbiorowej, przekazywane z pokolenia na pokolenie w formie pieśni i legend.
Życie w stanie natury i inspiracje Rousseau
Nipuanie żyją w stanie naturyFilozoficzna koncepcja pierwotnego, harmonijnego życia człowieka, zanim zepsuła go cywilizacja i własność prywatna.. Nie znają narzędzi z kruszcu ani broni. Odrzucili wszystko, co mogłoby posłużyć do skrzywdzenia drugiego człowieka. Krasicki czerpie tu pełnymi garściami z poglądów Jana Jakuba Rousseau. Francuski filozof w Rozprawie o nierówności uznał rolnictwo i obróbkę żelaza za początek upadku moralnego ludzkości. Badacz literatury Mieczysław Klimowicz przypomina, że dopóki ludzie nie połączyli tych dwóch umiejętności, żyli w pierwotnej niewinności.
Jan Jakub Rousseau głosił hasło powrotu do natury. Uważał, że człowiek rodzi się z natury dobry, a to rozwój cywilizacji, nauki i sztuki prowadzi do moralnego zepsucia, nierówności społecznych i wojen. Ustrój Nipu jest literacką realizacją tego poglądu, służącą Krasickiemu do krytyki osiemnastowiecznej Europy.
Mieszkańcy wyspy wyznają religię naturalnąKoncepcja religii opartej na rozumie i wrodzonym poczuciu moralności, odrzucająca objawienie i dogmaty.. Wierzą w jednego Boga, nazywanego Najwyższą Istnością. Nie budują jednak kościołów i nie utrzymują kapłanów. DeizmPogląd religijny popularny w oświeceniu. Zakładał istnienie Boga-Stwórcy, który po stworzeniu świata przestał ingerować w jego losy. Nipuanów opiera się na wewnętrznej moralności, a nie na zewnętrznych rytuałach. Dzieci czują naturalny szacunek do starszych, a małżeństwa są nierozerwalne.
Życiową dewizę wyspiarzy najlepiej oddaje zdanie:
Małość chęci oszczędza potrzeb; tym łatwe dogodzenie czyni szczęśliwość.
Czystość moralna przekłada się na przestrzeń wokół nich. Estetyka Nipu to zaprzeczenie europejskiego przepychu. Domy i krajobrazy odzwierciedlają harmonię:
Nie był (...) ani wyniosły, ani wspaniały; czystość, porządek i piękna symetria największą była jego ozdobą.
Gdziemykolwiek szli, widać było wszędzie dobrze uprawianą ziemię; osady były dość gęste, każda zaś miała tyle lasu, ile jej potrzeba było; i jakem mógł miarkować po równych wydziałach, znać, że gdzie ich było nadto, tam zbywające części na pola były obrócone, gdzie zaś ich brakowało, umyślnie zasiane były.
Symetria, równość i porządek zastępują zbytek. Piękno nipuańskiego świata polega na tym, że nie budzi w ludziach sztucznych pragnień. Mieszkańcy są szczęśliwi, ponieważ mają dokładnie to, czego potrzebują do spokojnego życia.