Geneza, wydania i historyczny kontekst utworu

Droga do pierwszego wydania

Andrzej Frycz Modrzewski tworzył swój traktat przez kilkanaście lat. Nie był to efekt nagłego natchnienia, lecz wynik długich obserwacji polskiego państwa, lektury dzieł humanistów i doświadczeń zebranych na królewskim dworze. Urodzony około 1503 roku w Wolborzu pisarz studiował w Krakowie, a następnie wyjechał do WittenbergiNiemieckie miasto, w którym w 1517 roku Marcin Luter ogłosił swoje tezy, dając początek reformacji.. Tam zetknął się z myślą reformacyjną Lutra i Melanchtona. To spotkanie z europejskim protestantyzmem ukształtowało jego odważny, systemowy sposób myślenia o reformie państwa i Kościoła.

Zanim powstał właściwy traktat, Modrzewski wydał w 1543 roku krótszą rozprawę Łaski albo o karze za mężobójstwo. Tekst ten stanowił swoisty szkic jednego z przyszłych rozdziałów. Autor ostro zaatakował w nim nierówność kar za zabójstwo. Szlachcic, który zabił chłopa, płacił jedynie grzywnę. Ten, który odebrał życie równemu sobie, trafiał na szafotPodwyższenie, na którym wykonywano publiczne wyroki śmierci, najczęściej przez ścięcie głowy.. Modrzewski domagał się bezwzględnej równości wobec prawa. W tamtych realiach był to postulat skrajnie wywrotowy.

Ostatecznie Modrzewski podzielił swoje opus magnum na pięć ksiąg:

• O obyczajach,
• O prawach,
• O wojnie,
• O Kościele,
• O szkole.

Każda z nich dotykała innego wymiaru życia publicznego. Razem tworzyły spójny projekt naprawy całego organizmu państwowego.

Kraków 1551 – wydanie okrojone

Pierwsze wydanie ukazało się w Krakowie w 1551 roku nakładem Łazarza Andrysowicza. Drukarnia wypuściła jednak wersję niekompletną. Światło dzienne ujrzały tylko trzy pierwsze księgi. Dwie pozostałe zablokowała cenzura kościelna. Powód? Teksty zawierały postulaty całkowicie nieakceptowalne dla katolickiej hierarchii. Modrzewski domagał się odprawiania mszy w języku narodowym, prawa do zawierania małżeństw przez duchownych oraz postulował komunię pod obiema postaciamiPrzyjmowanie sakramentu pod postacią chleba i wina, co w tamtym czasie było jednym z głównych postulatów protestantów. dla świeckich.

Ingerencja cenzorów nie stanowiła zaskoczenia. Pisarz od lat balansował na granicy ortodoksji. Utrzymywał bliskie kontakty z reformatorami, a jego krytyka instytucji Kościoła wykraczała daleko poza typowe dla humanistów narzekania na zepsucie kleru. Okrojone krakowskie wydanie uchroniło autora przed poważnymi konsekwencjami, ale pozbawiło czytelników najbardziej radykalnych fragmentów traktatu.

Bazylea 1554 – pełna wersja

Trzy lata później Modrzewski wydał kompletny tekst poza granicami kraju. W 1554 roku oficyna Jana Oporyna w Bazylei opublikowała De Republica emendanda libri quinque – wszystkie pięć ksiąg w pełnym brzmieniu. Bazylea była wówczas jednym z głównych centrów europejskiego humanizmu. To tam Erazm z Rotterdamu spędził ostatnie lata życia i tam drukowano teksty zbyt śmiałe dla katolickich wydawców. Wybór tego miasta był jasnym sygnałem politycznym.

Wydanie bazylejskie szybko rozeszło się po całej Europie. Traktat napisano po łacinie, pełniącej funkcję ówczesnej lingua francaJęzyk służący do komunikacji między ludźmi z różnych grup językowych; w renesansowej Europie funkcję tę pełniła łacina.. Dzięki temu odbiorcami dzieła stały się elity intelektualne całego kontynentu. Książkę czytano i żywo dyskutowano w Niemczech, Francji oraz Niderlandach. Jeszcze w XVI wieku doczekała się ona kilku kolejnych łacińskich edycji.

Łaciński oryginał i polskie tłumaczenie

Tytuł De Republica emendanda w dosłownym przekładzie oznacza O poprawie Rzeczypospolitej. Właśnie to tłumaczenie na stałe weszło do polskiej tradycji literackiej. Użycie łaciny w oryginale dawało autorowi dostęp do międzynarodowej debaty, a jednocześnie chroniło go przed bezpośrednim starciem z polską władzą. Humanista piszący w języku starożytnych Rzymian miał zupełnie inny status niż autor pamfletów w języku ludowym.

Polski przekład ukazał się dopiero w 1577 roku. Jego autorem był Cyprian Bazylik – pisarz, muzyk i drukarz. Bazylik był kalwinistąJeden z głównych nurtów protestantyzmu, kładący nacisk na surowe zasady moralne i wiarę w predestynację. i nieprzypadkowo sięgnął po ten konkretny tekst. Przetłumaczenie dzieła Modrzewskiego idealnie wpisywało się w protestancki plan popularyzowania reformatorskich idei wśród szerszego grona odbiorców. Wersja Bazylika wiernie oddawała ducha oryginału i przez stulecia służyła polskim czytelnikom.

Historyczne tło epoki

Modrzewski tworzył w połowie XVI wieku. Polska przeżywała wtedy szczyt swojego politycznego i kulturalnego znaczenia, ale pod powierzchnią narastały napięcia. Sejm stał się areną ostrych konfliktów między średnią szlachtą a potężną magnaterią. Kościół za wszelką cenę bronił swoich majątków i przywilejów sądowniczych. Chłopi funkcjonowali całkowicie poza ochroną prawa, a kolejne ustawy sejmowe systematycznie zwiększały pańszczyznęPrzymusowa i darmowa praca chłopów na rzecz właściciela ziemskiego w zamian za prawo użytkowania ziemi..

W takich realiach postulaty Modrzewskiego brzmiały jak gotowy program polityczny. Równość wobec prawa, reforma edukacji, ograniczenie wojen zaborczych i likwidacja przywilejów stanowych trafiały w przekonania wykształconej szlachty. Widziała ona w sprawnym państwie jedyną ochronę przed samowolą magnatów. Autor czerpał pełnymi garściami z myśli Erazma z Rotterdamu, tradycji stoickiej oraz UtopiiDzieło Tomasza More'a z 1516 roku przedstawiające idealny, nierealistyczny ustrój polityczny na fikcyjnej wyspie. Tomasza More'a. Był bystrym obserwatorem swojej epoki, dzięki czemu jego diagnozy okazały się tak precyzyjne.