Motyw wojny i pokoju (pacyfizm)
W traktacie „O poprawie Rzeczypospolitej” Andrzej Frycz Modrzewski prezentuje radykalne jak na XVI wiek, pacyfistyczne poglądy, potępiając wszelkie wojny napastnicze. Pisarz udowadnia, że konflikty zbrojne przynoszą korzyści wyłącznie wąskiej elicie władzy, podczas gdy ich tragiczne koszty ponoszą zwykli obywatele. Autor dopuszcza użycie siły militarnej wyłącznie w obronie własnego terytorium, po wcześniejszym wyczerpaniu wszystkich dostępnych dróg dyplomatycznych.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Andrzej Frycz Modrzewski poświęcił zagadnieniom militarnym trzecią księgę swojego traktatu, zatytułowaną „O wojnie”. Nie stworzył jednak podręcznika taktyki wojskowej, lecz sformułował jeden z najostrzejszych w renesansowejEpoka w kulturze europejskiej (XV-XVI w.) stawiająca w centrum zainteresowania człowieka i jego godność. Europie manifestów przeciwko zbrojnej agresji. Pisarz opiera swój wywód na założeniu, że ludzkie życie ma wartość absolutną. Żaden interes dynastyczny ani chęć zdobycia nowych terytoriów nie usprawiedliwiają rozlewu krwi. Pacyfizm Modrzewskiego nie oznacza naiwnego rozbrojenia państwa. Autor akceptuje istnienie armii, ale sprowadza jej rolę wyłącznie do tarczy chroniącej obywateli przed napaścią.
Jak motyw się przejawia?
Potępienie wojen napastniczych jako zbrodni
Modrzewski bezlitośnie atakuje koncepcję wojny zaczepnej. Wprost nazywa zbrodniarzami tych, którzy wszczynają konflikty bez słusznej przyczyny. Odpowiedzialnością za śmierć niewinnych obarcza nie tylko dowódców wojskowych. Winni są również doradcy koronni i dworzanie, którzy dla własnych korzyści podsycają ambicje terytorialne monarchów. Publicysta zrównuje króla-agresora ze zwykłym mordercą, odbierając wojnie napastniczej jakikolwiek nimb chwały.
Rygorystyczne warunki wojny sprawiedliwej
Pisarz sięga po średniowieczną koncepcję bellum iustumDoktryna dopuszczająca użycie siły zbrojnej tylko z moralnie uzasadnionych powodów., ale drastycznie zawęża jej ramy. Uznaje konflikt za sprawiedliwy tylko wtedy, gdy toczy się w obronie granic, wolności i życia poddanych. Zanim państwo wyśle wojsko na front, musi wyczerpać absolutnie wszystkie pokojowe środki. Modrzewski żąda prowadzenia żmudnych rokowań, angażowania mediatorów i szukania kompromisów. Nawet samo wypowiedzenie wojny musi poprzedzać oficjalne wezwanie wroga do wycofania się. Taki rygor delegalizuje popularne w tamtych czasach wyprawy łupieżcze czy zbrojne spory o sukcesję. Żadnych wyjątków.
Obraz cierpienia cywilów
Zamiast opisywać bohaterskie szarże, autor skupia się na brutalnych realiach frontu. Pokazuje wojnę z perspektywy najsłabszych: chłopów tracących dorobek życia, mordowanych kobiet i sierot. Opisuje spalone wsie i zdewastowane pola uprawne. Ten zabieg retoryczny obnaża hipokryzję władców. Koszty konfliktów zbrojnych zawsze płacą ci, którzy nie mieli żadnego wpływu na ich wybuch.
W XVI wieku armie składały się w dużej mierze z wojsk zaciężnych (najemników). Żołnierze ci rzadko otrzymywali żołd na czas, dlatego masowo grabili wsie i miasteczka, traktując cywilów jak darmowe źródło zaopatrzenia i łupów. Modrzewski doskonale znał te realia.
Funkcja motywu
Pacyfistyczne poglądy pisarza stanowią fundament jego wizji idealnego państwa. Rzeczpospolita w ujęciu Modrzewskiego ma służyć dobru wspólnemuKoncepcja polityczna, według której państwo jest wspólną własnością obywateli. wszystkich obywateli, a nie zaspokajać ambicje uprzywilejowanej elity. Skoro prawo wewnętrzne ma bezwzględnie chronić ludzkie życie – co autor udowadnia w księdze „O prawach”, żądając równej kary za zabójstwo chłopa i szlachcica – to władza państwowa nie może tego samego życia masowo trwonić na polach bitew.
Postulaty te miały charakter głęboko krytyczny wobec ówczesnej polityki europejskiej, trawionej przez krwawe spory religijne i dynastyczne. Żądanie, by decyzje o rozpoczęciu działań zbrojnych poddać ścisłej kontroli prawnej i moralnej, wyprzedzało swoją epokę. Pełna, pięcioksięgowa wersja traktatu, zawierająca najbardziej radykalne tezy autora, mogła ukazać się dopiero w 1554 roku w szwajcarskiej BazyleiSzwajcarskie miasto, w XVI wieku główny europejski ośrodek wolnej myśli i drukarstwa., z dala od zasięgu polskiej cenzury prewencyjnejKontrola publikacji przed ich wydrukowaniem, sprawowana w XVI wieku głównie przez Kościół..