Słowniczek pojęć i archaizmów z legend

Pojęcia literackie i gatunkowe

Zrozumienie budowy dawnych opowieści pomaga odróżnić prawdę historyczną od zmyślonych elementów. Twórcy legend korzystali z konkretnych form przekazu.

• Legenda - opowieść, w której prawdziwe miejsca lub postaci historyczne mieszają się z magią. Legendy o Smoku Wawelskim czy Wandzie opierają się na realnej geografii, ale ich akcja jest fikcyjnaZmyślona historia, wydarzenia lub postaci, które nie istniały w rzeczywistości..
• Podanie - krótki przekaz ustny. Zazwyczaj wyjaśnia, skąd pochodzi nazwa miejsca lub dawny zwyczaj. Podanie o Lechu tłumaczy, dlaczego stolicę plemienia nazwano Gnieznem.
• Opowieść etiologiczna - historia, która odpowiada na pytanie „skąd to się wzięło?”. Tłumaczy na przykład nazwy miast: Krakowa od Kraka, a Warszawy od Warsa i Sawy.

• Przekaz ustny - historia opowiadana z pokolenia na pokolenie, bez zapisywania. Podania o Piaście Kołodzieju przez wieki funkcjonowały tylko w ten sposób.
• Kronika - średniowieczna księga opisująca dzieje państwa. KronikarzeOsoba spisująca ważne wydarzenia historyczne w porządku chronologicznym. często mieszali w nich fakty z legendami.
• Motyw folklorystyczny - powtarzający się element w opowieściach ludowych. Sprytny biedak pokonujący potwora to motyw znany na całym świecie.
• Narrator trzecioosobowy - opowiadacz, który nie bierze udziału w wydarzeniach. Relacjonuje akcję z zewnątrz, nie używając słowa „ja”.

Dawne zawody i pojęcia historyczne

W legendach spotykamy ludzi wykonujących zawody, które dziś już często nie istnieją. Ówczesne społeczeństwo miało też swoją specyficzną strukturę.

• Kmieć - wolny chłop posiadający własną ziemię. Piast był kmieciem. Nie należał do bogaczy, ale miał swoje prawa i gospodarstwo.
• Kołodziej - rzemieślnikCzłowiek zawodowo zajmujący się ręcznym wytwarzaniem różnych przedmiotów. robiący drewniane koła i wozy. To zawód Piasta, stąd wziął się jego przydomek.
• Czeladnik - młody pomocnik uczący się fachu u mistrza. W legendach to często postać z biednego domu, która wykazuje się wielkim sprytem.
• Szewc - rzemieślnik szyjący i naprawiający buty. Skuba, który pokonał Smoka Wawelskiego, wykonywał właśnie ten zawód.

Organizacja życia Słowian

• Gród - dawna osada otoczona drewnianym wałem lub palisadąWysokie ogrodzenie z zaostrzonych drewnianych pali, służące do obrony.. Gniezno i Kraków były początkowo grodami.
• Plemię - grupa ludzi połączona wspólnym językiem, terytorium i pochodzeniem. Lech, Czech i Rus to legendarni ojcowie trzech słowiańskich plemion.
• Drużyna - oddział zbrojnych wojowników. Służyli oni bezpośrednio władcy, chroniąc go i wykonując jego rozkazy.
• Wiec - zgromadzenie wolnych mężczyzn. Podejmowano tam najważniejsze decyzje, na przykład wybierano nowego księcia po śmierci Popiela.
• Danina - obowiązkowa opłata oddawana władcy w postaci zboża, zwierząt lub skór.
• Postrzyżyny - uroczysty obrzędUstalony zbiór czynności i rytuałów, często o charakterze religijnym lub magicznym. obcięcia włosów chłopcu, który kończył siedem lat.

Mityczne stworzenia i potwory

Słowiańska fantastyka ludowaWierzenia prostych ludzi w istnienie magii, duchów i potworów w otaczającym ich świecie. traktowała potwory bardzo poważnie. Dla dawnych słuchaczy te istoty mogły istnieć naprawdę.

• Smok - w polskiej tradycji to groźna bestia mieszkająca w jaskini. Krakowski smok żądał ofiar ze zwierząt, a pokonał go zwykły rzemieślnik, nie rycerz.
• Bazyliszek - potwór zamieniający w kamień każdego, na kogo spojrzał. Ukrywał się w ruinach warszawskiej kamienicy. Zginął, gdy zobaczył własne odbicie w lustrze.
• Złota Kaczka - zaklęta królewna z warszawskiej legendy. Mieszkała w podziemiach zamku i strzegła wielkich skarbów.

Pojęcia społeczne i filozoficzne

Legendy nie tylko bawiły, ale też uczyły odpowiedniego zachowania. Pokazywały, co jest dobre, a co złe.

• Dynastia - ród, w którym władza przechodzi z ojca na syna. Legenda o Piaście tłumaczy początki pierwszej polskiej dynastii królewskiej.
• Kniaź (książę) - dawny przywódca plemienia. Krak był takim władcą dla plemienia WiślanDawne plemię słowiańskie zamieszkujące tereny dzisiejszej Małopolski, z głównym ośrodkiem w Krakowie..
• Wygnanie - surowa kara polegająca na wyrzuceniu przestępcy z grodu.
• Sprawiedliwa kara - motyw literacki, w którym złoczyńcę spotyka zasłużony koniec. Okrutny Popiel ginie zjedzony przez myszy.
• Cnota - zbiór dobrych cech charakteru. Obejmuje odwagę, uczciwość i troskę o innych. Wzorem cnót jest Piast, a jego przeciwieństwem - Popiel.
• Gościnność - święty obowiązek nakarmienia i przyjęcia wędrowca pod swój dach.
• Sacrum i profanum - spotkanie świata boskiego ze zwykłą codziennością.