Opracowanie
Słowniczek pojęć i archaizmów z legend
Słowniczek pojęć i archaizmów porządkuje najważniejsze terminy związane z polskimi podaniami i legendami. Zestawienie wyjaśnia dawne słowa, nazwy historyczne oraz zjawiska literackie pojawiające się w tych opowieściach. Zrozumienie tych pojęć ułatwia czytanie tekstów o początkach państwa polskiego, dawnych władcach i mitycznych stworzeniach.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Pojęcia literackie i gatunkowe
Zrozumienie budowy dawnych opowieści pomaga odróżnić prawdę historyczną od zmyślonych elementów. Twórcy legend korzystali z konkretnych form przekazu.
- Legenda – opowieść, w której prawdziwe miejsca lub postaci historyczne mieszają się z magią. Legendy o Smoku Wawelskim czy Wandzie opierają się na realnej geografii, ale ich akcja jest fikcyjnaZmyślona historia, wydarzenia lub postaci, które nie istniały w rzeczywistości..
- Podanie – krótki przekaz ustny. Zazwyczaj wyjaśnia, skąd pochodzi nazwa miejsca lub dawny zwyczaj. Podanie o Lechu tłumaczy, dlaczego stolicę plemienia nazwano Gnieznem.
- Opowieść etiologiczna – historia, która odpowiada na pytanie „skąd to się wzięło?”. Tłumaczy na przykład nazwy miast: Krakowa od Kraka, a Warszawy od Warsa i Sawy.
Dobrze wiedzieć
Etiologia to po prostu poszukiwanie przyczyn i początków różnych zjawisk. W literaturze nazywamy tak opowieści wyjaśniające powstanie świata, miast lub tradycji.
Etiologia to po prostu poszukiwanie przyczyn i początków różnych zjawisk. W literaturze nazywamy tak opowieści wyjaśniające powstanie świata, miast lub tradycji.
- Przekaz ustny – historia opowiadana z pokolenia na pokolenie, bez zapisywania. Podania o Piaście Kołodzieju przez wieki funkcjonowały tylko w ten sposób.
- Kronika – średniowieczna księga opisująca dzieje państwa. KronikarzeOsoba spisująca ważne wydarzenia historyczne w porządku chronologicznym. często mieszali w nich fakty z legendami.
- Motyw folklorystyczny – powtarzający się element w opowieściach ludowych. Sprytny biedak pokonujący potwora to motyw znany na całym świecie.
- Narrator trzecioosobowy – opowiadacz, który nie bierze udziału w wydarzeniach. Relacjonuje akcję z zewnątrz, nie używając słowa „ja”.
Dawne zawody i pojęcia historyczne
W legendach spotykamy ludzi wykonujących zawody, które dziś już często nie istnieją. Ówczesne społeczeństwo miało też swoją specyficzną strukturę.
- Kmieć – wolny chłop posiadający własną ziemię. Piast był kmieciem. Nie należał do bogaczy, ale miał swoje prawa i gospodarstwo.
- Kołodziej – rzemieślnikCzłowiek zawodowo zajmujący się ręcznym wytwarzaniem różnych przedmiotów. robiący drewniane koła i wozy. To zawód Piasta, stąd wziął się jego przydomek.
- Czeladnik – młody pomocnik uczący się fachu u mistrza. W legendach to często postać z biednego domu, która wykazuje się wielkim sprytem.
- Szewc – rzemieślnik szyjący i naprawiający buty. Skuba, który pokonał Smoka Wawelskiego, wykonywał właśnie ten zawód.
Organizacja życia Słowian
- Gród – dawna osada otoczona drewnianym wałem lub palisadąWysokie ogrodzenie z zaostrzonych drewnianych pali, służące do obrony.. Gniezno i Kraków były początkowo grodami.
- Plemię – grupa ludzi połączona wspólnym językiem, terytorium i pochodzeniem. Lech, Czech i Rus to legendarni ojcowie trzech słowiańskich plemion.
- Drużyna – oddział zbrojnych wojowników. Służyli oni bezpośrednio władcy, chroniąc go i wykonując jego rozkazy.
- Wiec – zgromadzenie wolnych mężczyzn. Podejmowano tam najważniejsze decyzje, na przykład wybierano nowego księcia po śmierci Popiela.
- Danina – obowiązkowa opłata oddawana władcy w postaci zboża, zwierząt lub skór.
- Postrzyżyny – uroczysty obrzędUstalony zbiór czynności i rytuałów, często o charakterze religijnym lub magicznym. obcięcia włosów chłopcu, który kończył siedem lat.
Dobrze wiedzieć
Postrzyżyny oznaczały przejście chłopca spod opieki matki pod skrzydła ojca. Wtedy też nadawano dziecku oficjalne imię. W legendzie o Piaście ten obrzęd przechodzi jego syn, Ziemowit.
Postrzyżyny oznaczały przejście chłopca spod opieki matki pod skrzydła ojca. Wtedy też nadawano dziecku oficjalne imię. W legendzie o Piaście ten obrzęd przechodzi jego syn, Ziemowit.
Mityczne stworzenia i potwory
Słowiańska fantastyka ludowaWierzenia prostych ludzi w istnienie magii, duchów i potworów w otaczającym ich świecie. traktowała potwory bardzo poważnie. Dla dawnych słuchaczy te istoty mogły istnieć naprawdę.
- Smok – w polskiej tradycji to groźna bestia mieszkająca w jaskini. Krakowski smok żądał ofiar ze zwierząt, a pokonał go zwykły rzemieślnik, nie rycerz.
- Bazyliszek – potwór zamieniający w kamień każdego, na kogo spojrzał. Ukrywał się w ruinach warszawskiej kamienicy. Zginął, gdy zobaczył własne odbicie w lustrze.
- Złota Kaczka – zaklęta królewna z warszawskiej legendy. Mieszkała w podziemiach zamku i strzegła wielkich skarbów.
Pojęcia społeczne i filozoficzne
Legendy nie tylko bawiły, ale też uczyły odpowiedniego zachowania. Pokazywały, co jest dobre, a co złe.
- Dynastia – ród, w którym władza przechodzi z ojca na syna. Legenda o Piaście tłumaczy początki pierwszej polskiej dynastii królewskiej.
- Kniaź (książę) – dawny przywódca plemienia. Krak był takim władcą dla plemienia WiślanDawne plemię słowiańskie zamieszkujące tereny dzisiejszej Małopolski, z głównym ośrodkiem w Krakowie..
- Wygnanie – surowa kara polegająca na wyrzuceniu przestępcy z grodu.
- Sprawiedliwa kara – motyw literacki, w którym złoczyńcę spotyka zasłużony koniec. Okrutny Popiel ginie zjedzony przez myszy.
- Cnota – zbiór dobrych cech charakteru. Obejmuje odwagę, uczciwość i troskę o innych. Wzorem cnót jest Piast, a jego przeciwieństwem – Popiel.
- Gościnność – święty obowiązek nakarmienia i przyjęcia wędrowca pod swój dach.
- Sacrum i profanum – spotkanie świata boskiego ze zwykłą codziennością.
Dobrze wiedzieć
Sacrum to strefa świętości i magii, a profanum to zwykłe, szare życie. W legendzie o Piaście te dwa światy się łączą, gdy tajemniczy wędrowcy (sacrum) odwiedzają prostą chatę kołodzieja (profanum).
Sacrum to strefa świętości i magii, a profanum to zwykłe, szare życie. W legendzie o Piaście te dwa światy się łączą, gdy tajemniczy wędrowcy (sacrum) odwiedzają prostą chatę kołodzieja (profanum).
Materiały do powtórki