Stanisław Staszic - biografia twórcy i patrioty
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Stanisław Staszic urodził się 6 listopada 1755 roku w Pile, niewielkim mieście należącym wówczas do Wielkopolski. Jego ojciec, Wawrzyniec Staszic, był burmistrzem miasta - człowiekiem zamożnym, ale wywodzącym się z mieszczaństwa, nie ze szlachty. Ten fakt biograficzny okazał się brzemenny w skutki: Staszic przez całe życie doświadczał pogardy stanowej i dobrze rozumiał, czym jest wykluczenie społeczne.
Pierwsze wykształcenie zdobył w szkole wydziałowej w Pile, następnie wyjechał do Poznania, gdzie uczył się w tamtejszym kolegium. W 1779 roku przyjął święcenia kapłańskie i trafił do Warszawy jako guwerner synów kanclerza Andrzeja Zamoyskiego. To właśnie w domu Zamoyskich zetknął się z myślą reformatorską i środowiskiem, które marzyło o przebudowie Rzeczypospolitej. Wkrótce wyjechał za granicę - studiował nauki przyrodnicze w Lipsku, Getyndze i Paryżu. W Paryżu słuchał wykładów z chemii, fizyki i geologii; zetknął się z filozofią encyklopedystów, przede wszystkim z Rousseau i Monteskiuszem. Wrócił do kraju z głową pełną idei, których nie zamierzał trzymać dla siebie.
Shorty na maturę
Debiut i pierwsze dzieła
Staszic zabrał głos w momencie, gdy Polska dosłownie się rozpadała. W 1787 roku opublikował anonimowo Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego - tekst, który oficjalnie był komentarzem do szesnastowiecznego dzieła kanclerza, a w istocie stanowił ostry manifest polityczny. Autor wzywał w nim do zniesienia liberum veto, wzmocnienia władzy wykonawczej i reformy sądownictwa. Pismo odbiło się głośnym echem wśród posłów obradujących na Sejmie Czteroletnim.
Staszic wchodził w świat publiczny jako myśliciel, nie literacki esteta. Nie interesowały go poetyckie dysputy ani elegancja stylu - interesowały go prawa, instytucje i struktury władzy. Środowiskiem, w którym funkcjonował, było Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych i grono skupione wokół Hugona Kołłątaja, zwanego potocznie Kuźnicą Kołłątajowską. To tam ścierały się najtwardsze reformatorskie głowy epoki.
Dojrzałość twórcza
Trzy lata po Uwagach, w 1790 roku, Staszic opublikował Przestrogi dla Polski - swoje najgłośniejsze dzieło. Tekst powstał w gorączce Sejmu Czteroletniego, gdy Polska miała jeszcze szansę na ocalenie. Staszic diagnozował choroby ustrojowe z bezwzględną precyzją: oskarżał magnaterię o prywatę i zdradę narodową, domagał się praw dla mieszczaństwa i chłopów, wskazywał edukację jako jedyną drogę do naprawy państwa. Pisał bez owijania w bawełnę - prosto, twardo, momentami złośliwie.
Po trzecim rozbiorze i upadku Rzeczypospolitej Staszic nie złożył pióra. W 1800 roku wydał poemat filozoficzny Ród ludzki, inspirowany myślą Herdera - próbę ujęcia dziejów ludzkości z perspektywy prawa naturalnego i ewolucji społecznej. Dzieło było ambitne, choć dziś czytane rzadziej niż publicystyka. Znacznie trwalszym śladem okazały się jego prace z zakresu geologii i geografii: O ziemiorództwie Karpatów (1815) - pionierskie studium geologiczne polskich gór - przyniosło mu uznanie w Europie i członkostwo w licznych towarzystwach naukowych.
Kontekst historyczny
Staszic działał w Polsce umierającej na raty. Rozbiory 1772, 1793 i 1795 roku były nie tylko katastrofą polityczną, lecz także intelektualnym szokiem dla całego pokolenia reformatorów. Oświecenie polskie - w odróżnieniu od zachodnioeuropejskiego - nie mogło pozwolić sobie na luksus czystej spekulacji filozoficznej. Każda idea musiała odpowiadać na pytanie: jak uratować Polskę?
Staszic odpowiadał na to pytanie przez całe życie, zmieniając tylko formy działania. Gdy pisanie przestało wystarczać, przeszedł do czynów. Po 1807 roku, w epoce Księstwa Warszawskiego, a następnie Królestwa Kongresowego, aktywnie uczestniczył w budowie nowych instytucji. Zdawał sobie sprawę, że bez silnego państwa żadna reforma społeczna nie przetrwa - i bez silnego społeczeństwa żadne państwo nie powstanie.
Spuścizna i znaczenie
Staszic był ministrem, uczonym i społecznikiem jednocześnie. W latach 1807-1815 pełnił funkcję referendarza stanu, angażował się w organizację górnictwa i hutnictwa w Zagłębiu Staropolskim. W 1816 roku założył Hrubieszowskie Towarzystwo Rolnicze dla Ratowania się Wspólnie w Nieszczęściach - jedną z pierwszych spółdzielni rolniczych w Europie, wyprzedzającą Rochdale o ponad trzydzieści lat. Chłopom ze swoich dóbr nadał wolność osobistą i ziemię jeszcze przed oficjalnym uwłaszczeniem. Nie był to gest symboliczny - był to konkretny model ekonomiczny, który miał działać.
Przyczynił się do powstania Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które przez lata pełniło rolę nieoficjalnej akademii nauk w warunkach braku niepodległości. Gdy umierał 20 stycznia 1826 roku w Warszawie, cały majątek zapisał na cele społeczne - Hrubieszowskiemu Towarzystwu i instytucjom naukowym.
Dziś Staszic interesuje przede wszystkim jako myśliciel polityczny, który widział Polskę bez złudzeń. W Przestrogach dla Polski postawił diagnozę, której trafności nie dało się zbić: państwo nie przetrwa, jeśli prawa ma tylko szlachta, a reszta obywateli nie ma nic do stracenia i nic do broniony. To zdanie brzmi zaskakująco aktualnie - i na tym polega siła jego pisarstwa.