Mikołaj Sęp Szarzyński

Tajemnice biografii i edukacja

Życiorys Mikołaja Sępa Szarzyńskiego przypomina labirynt pełen znaków zapytania. Nie zachował się żaden portret poety, a skąpe informacje biograficzne badacze muszą uzupełniać domysłami. Twórca urodził się około 1550 roku w Zimnej Wodzie lub Rudnie pod Lwowem. Był najstarszym synem podstolego lwowskiego Joachima Sępa, noszącego przydomek Szarzyński.

Połowa XVI wieku to w Europie czas krwawych konfliktów i gorączkowych dysput. Przez kontynent przetacza się reformacjaReformacja Ruch religijno-społeczny w XVI-wiecznej Europie, który doprowadził do rozłamu w chrześcijaństwie i powstania wyznań protestanckich., rośnie nietolerancja, a w Trydencie obraduje sobórSobór trydencki Zgromadzenie biskupów katolickich (1545–1563), które zapoczątkowało kontrreformację i odnowę Kościoła. przygotowujący reformę Kościoła katolickiego. To burzliwe tło historyczne mocno rzutuje na interpretację nielicznych wierszy poety.

Zgodnie z ówczesnym obyczajem Szarzyński wyjechał na studia do Niemiec. W metryce uniwersytetu w Wittenberdze pod datą 21 maja 1565 roku widnieje wpis potwierdzający jego obecność. Później poeta studiował także w Lipsku. Ponieważ naukę na uniwersytecie rozpoczynano zazwyczaj w wieku od dwunastu do piętnastu lat, badacze przyjmują rok 1550 jako umowną datę jego narodzin.

Kryzys religijny i podróże

Rodzina Sępów była przywiązana do katolicyzmu, jednak Mikołaj zdobywał wykształcenie na uczelniach protestanckich – Wittenberga była przecież miastem Marcina Lutra. Z tego powodu część badaczy zakłada, że w młodości poeta sympatyzował z ruchem reformacyjnym. Same studia nie są jednak twardym dowodem, ponieważ na protestanckich uniwersytetach uczyli się również katolicy, od których nie wymagano deklaracji wyznaniowych.

Dojrzałe wiersze Szarzyńskiego jednoznacznie potwierdzają jego przynależność do konfesjiKonfesja Wyznanie religijne, przynależność do określonego kościoła lub grupy wyznaniowej. katolickiej. Jeśli poeta faktycznie przeżył epizod protestancki, musiał doświadczyć głębokiego nawrócenia. Ten domniemany kryzys religijny traktuje się często jako klucz do zrozumienia jego twórczości. Przełom miał nastąpić podczas podróży po Włoszech, gdzie Szarzyński odwiedził Padwę i Rzym, a w drodze powrotnej zatrzymał się w okolicach Villach przy grobie króla Bolesława Śmiałego. W podróży prawdopodobnie towarzyszył mu przyjaciel, Stanisław Starzechowski, który w tym samym czasie również przeszedł na katolicyzm.

Ostatnie lata i pośmiertne wydanie „Rytmów”

W życiorysie poety między 1565 a 1568 rokiem widnieje luka. Wiadomo na pewno, że w styczniu 1568 roku przebywał już we Lwowie. Ostatnie miesiące życia spędził w zakupionej przez siebie wsi Wodzicy (niedaleko Przemyśla). Zmarł przedwcześnie w czerwcu lub lipcu 1581 roku. Miejsce jego pochówku pozostaje nieznane – mógł to być Przemyśl lub Przeworsk.

Cały majątek oraz rękopisy odziedziczył brat poety, Jakub. To on ocalił twórczość Mikołaja od zapomnienia. W 1601 roku (prawdopodobnie we Lwowie) wydał niewielki tomik zatytułowany Rytmy abo Wiersze polskie, po jego śmierci zebrane i wydane. Zbiór ten zawiera sonetySonet Utwór poetycki złożony z 14 wersów podzielonych na dwie strofy opisowe i dwie refleksyjne., pieśni, parafrazyParafraza Swobodna przeróbka utworu literackiego, rozwijająca jego treść, ale zachowująca główny sens oryginału. psalmów, nagrobkiNagrobek (epitafium) Krótki utwór poetycki poświęcony zmarłemu, często umieszczany na pomnikach., fraszkiFraszka Krótki utwór liryczny, zazwyczaj żartobliwy lub satyryczny, oparty na anegdocie. oraz kilka utworów łacińskich.

W przedmowie do wydania Jakub tłumaczył opóźnienie w publikacji. Po śmierci Mikołaja rękopisami zaopiekował się Stanisław Starzechowski. Niestety, przyjaciel poety wkrótce zmarł, a część tekstów zaginęła. Jakub wydał więc tylko to, co udało mu się odzyskać. Redakcję tomu powierzył „zacnej osobie duchownej”, co sugeruje, że zbiór mógł zostać poddany cenzurze lub selekcji.

Spory o autorstwo i zaginione wiersze

Wydanie z 1601 roku budzi wątpliwości badaczy. W tomie znalazły się dwa utwory przypisane „Panu Koniecpolskiemu” (być może to pseudonim samego Sępa) oraz pieśń Zaprzęż nie Tygry / nie Lwice, Cyprido…, która w innym XVII-wiecznym rękopisie widnieje jako dzieło Jana Smolika. Dodatkowo jedyny zachowany do dziś egzemplarz Rytmów, przechowywany w Bibliotece Kórnickiej, nie ma ostatniej karty. Mógł się tam znajdować jeszcze jeden wiersz Szarzyńskiego.

W 1891 roku Aleksander Brückner odkrył w Bibliotece Zamoyskich rękopiśmienny kodeksKodeks W dawnych czasach rękopiśmienna księga w formie zszytych składek, w przeciwieństwie do zwoju.. Obok pięciu znanych wierszy Sępa zapisano w nim ponad dwadzieścia erotykówErotyk Wiersz o tematyce miłosnej, wyrażający uczucia i pragnienia zakochanych. nakreślonych tą samą ręką. Brückner uznał je za nieznane dzieła Szarzyńskiego. Wywołało to burzliwą polemikę naukową, a kwestia autorstwa tych wierszy pozostaje nierozstrzygnięta do dzisiaj.

Bibliografia

• Jan Błoński, Mikołaj Sęp-Szarzyński a początki polskiego baroku, wyd. 2, Universitas, Kraków 2001.
• Janusz S. Gruchała, Mikołaj Sęp-Szarzyński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1987.
• Czesław Hernas, Barok, wyd. 5, PWN, Warszawa 1998.
• Dariusz Śnieżko, Mikołaj Sęp-Szarzyński, w serii „Czytani dzisiaj”, Rebis, Poznań 1996.