Mikołaj Sęp Szarzyński - motywy literackie
Poezja Mikołaja Sępa Szarzyńskiego koncentruje się wokół dramatycznego napięcia między dążeniami ludzkiej duszy a pokusami doczesnego świata. Główne motywy w jego twórczości to nieuchronne przemijanie, marność dóbr materialnych oraz nieustanna walka duchowa z szatanem i własnym ciałem. Utwory tego poety z przełomu epok stanowią świadectwo głębokiego kryzysu światopoglądowego, w którym jedynym stałym punktem oparcia pozostaje Bóg.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Motyw vanitas
VanitasMotyw religijno-artystyczny związany ze sztuką i literaturą, przypominający o marności i kruchości ludzkiego życia oraz dóbr doczesnych. to fundament liryki Sępa Szarzyńskiego. Poeta przypomina, że wszystko, co doczesne – bogactwo, sława, uroda czy przyjemności – ma charakter złudny. Wartości ziemskiego świata przypominają błysk, który natychmiast gaśnie. Przywiązanie do dóbr materialnych to pułapka oddalająca duszę od jedynej trwałej wartości, czyli Boga. Ten motyw nadaje wierszom ton niepokoju i buduje dramatyczne napięcie między sferą widzialną a wiecznością.
Motyw przemijania
Przemijanie ujawnia się w tej poezji na dwóch poziomach: jednostkowym i cywilizacyjnym. W Sonecie I oraz Sonecie II życie ludzkie jawi się jako dramatycznie krótkie. Tytuł drugiego utworu wprost nawiązuje do Księgi HiobaKsięga mądrościowa Starego Testamentu, podejmująca problem niezawinionego cierpienia i kruchości ludzkiego losu. i słów o człowieku „żyjącym krótko” (brevi vivens tempore). Z kolei wymiar cywilizacyjny ilustruje Epitafium Rzymowi. Potężne imperium legło w gruzach, a paradoks polega na tym, że dawna stolica świata trwa dziś wyłącznie dzięki własnej ruinie.
U Szarzyńskiego przemijanie nie jest tylko smutnym westchnieniem. To brutalne wezwanie do refleksji nad sensem egzystencji i wyboru właściwej hierarchii wartości.
Mikołaj Sęp Szarzyński tworzył u schyłku renesansu, ale jego poezja przesiąknięta jest już niepokojem typowym dla baroku. Ten okres przejściowy w literaturze i sztuce nazywamy manieryzmem. Zamiast renesansowej harmonii, poeta dostrzegał w świecie chaos, a w człowieku – wewnętrzne rozdarcie.
Motyw wojny duchowej
Sonet IV (O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem) czyni z ludzkiego życia brutalne pole bitwy. Człowiek toczy nieustanny bój z trzema potężnymi przeciwnikami. Żaden z tych wrogów nie daje wytchnienia, walka nie ma przerw, a siły śmiertelnika są z natury nikłe.
Szarzyński chętnie sięga po metaforykę militarnąZespół środków stylistycznych opartych na słownictwie wojennym (np. tarcza, bój, hetman), służący tu do opisu zmagań duchowych., aby udowodnić, że duchowy wysiłek wymaga żelaznej determinacji. Egzystencja nabiera charakteru heroicznego, ale i tragicznego. Człowiek zostaje skazany na walkę, której nie potrafi wygrać bez bezpośredniej interwencji Stwórcy.
Motyw miłości do Boga
Miłość do Boga u Szarzyńskiego nie jest spokojna ani oczywista. Przypomina gwałtowne pożądanie, które nieustannie ściera się z innymi pragnieniami ludzkiej duszy. W Sonecie V (O nietrwałej miłości rzeczy świata tego) poeta ukazuje, że uczucia kierowane ku ziemskim wartościom zawsze przynoszą rozczarowanie.
Dopiero w puencie utworu podmiot liryczny odnajduje ukojenie. Nazywa Boga „wieczną i prawą pięknością”, deklarując mu całkowite oddanie. Tylko miłość skierowana ku absolutowi potrafi zaspokoić wewnętrzny głód człowieka i nadać sens jego zmaganiom.