Stara baśń - Józef Ignacy Kraszewski - motywy literackie
„Stara baśń" Józefa Ignacego Kraszewskiego to powieść gęsta od motywów literackich, które układają się w spójną opowieść o narodzinach polskiej państwowości. Tyrania, miłość, sprawiedliwość, mit i opatrzność splatają się w fabule osadzonej w przedchrześcijańskiej Słowiańszczyźnie.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Motyw władzy
Władza jest osią całej powieści i przybiera w niej dwie skrajnie różne formy. Chwostek (Popiel) rządzi poprzez strach, przemoc i łupiestwo - jego drużyna terroryzuje kmieci, a on sam nie liczy się z żadnymi tradycyjnymi normami. Po drugiej stronie stoi Piast, kołodziej, który władzę rozumie jako służbę wspólnocie i odpowiedzialność wobec bogów oraz ludzi. Ten kontrast nie jest przypadkowy - Kraszewski pokazuje, że władza oderwana od etyki i ludu musi upaść, a ta zakorzeniona w cnocie i pracy przetrwa. Upadek Popiela (pożarty przez myszy) to literacki wyrok na tyranię, zaś wywyższenie Piasta - legitymizacja nowego ładu. Rozwiń: Motyw władzy w Starej baśni (czas czytania: 3 min)
Motyw miłości
Miłość w powieści to nie sielankowe uczucie, lecz siła, która burzy zastany porządek. Związek Domana z Dziwą jest problematyczny od samego początku - dziewczyna jest kapłanką, osobą poświęconą bogom, więc jej miłość do wojownika oznacza złamanie ślubów i odejście ze służby świątynnej. Doman, gwałtowny i żądny zemsty, pod wpływem miłości stopniowo zmienia się i dojrzewa. Uczucie staje się też testem wartości bohaterów: gotowość do wyrzeczeń i walki o ukochaną osobę odróżnia tych, którzy kochają naprawdę, od tych, którzy traktują innych instrumentalnie. Rozwiń: Motyw miłości w Starej baśni (czas czytania: 3 min)
Motyw dobrego władcy
Piast jako przyszły założyciel dynastii to literacki wzorzec dobrego króla wywodzący się jeszcze z tradycji antycznej i biblijnej. Jest człowiekiem pracy, skromnym kołodziejem, który żyje tak jak jego sąsiedzi - w zgodzie z odwiecznym prawem i obyczajem. Jego dom jest otwarty dla wędrowców (epizod z dwoma tajemniczymi przybyszami, przypominający biblijne odwiedziny aniołów u Abrahama), a sam Piast daje z siebie więcej, niż wymaga sytuacja. Kraszewski buduje w ten sposób mit dobrego władcy - nie urodzonego na tronie, lecz wybranego przez los i bogów za swoją prawość. Motyw ten pełni wyraźną funkcję dydaktyczną: w epoce zaborów przypominał Polakom, jaka władza jest godna i na czym powinna się opierać.
Motyw tyranii i jej upadku
Chwostek jest literackim uosobieniem tyranii w pełnym tego słowa znaczeniu: działa wbrew woli ludu, otacza się obcymi doradcami i żoną z Zachodu, odrzuca słowiańskie tradycje i bezkarnie łupi własnych poddanych. Kraszewski konsekwentnie pokazuje, że taka władza niesie w sobie ziarno własnej zagłady - narastający bunt kmieci, izolacja władcy i w końcu legendarna śmierć od myszy to logiczne następstwo tyrańskich rządów. Motyw upadku tyrana ma w powieści wymiar moralistyczny: zło nie triumfuje na zawsze, a historia (i opatrzność) weryfikuje każdego władcę.
Motyw obcości i swojskości
Brunhilda, zachodnia żona Chwostka, to w powieści symbol obcych wpływów, które deprawują słowiańską tradycję. Jej obecność na dworze oznacza wypieranie rodzimych obyczajów, wierzeń i języka przez naleciałości z zewnątrz. Kraszewski wyraźnie wartościuje: to, co swoje i słowiańskie, jest dobre i trwałe, to co obce - destrukcyjne. Motyw ten ma wyraźny kontekst dziewiętnastowieczny: pisarz tworzył w czasie zaborów i pytanie o tożsamość narodową wobec naporu obcych kultur było dla jego czytelników jak najbardziej aktualne.
Motyw mitu i legendy
Powieść jest literacką obróbką legend o Piaście i Popielu znanych z kroniki Galla Anonima. Kraszewski nie traktuje ich jednak jako bajek - nadaje im rangę historycznej prawdy, wplata w realia epoki i psychologię postaci. Cudowne odwiedziny wędrowców u Piasta, niezwykłe rozmnożenie jadła i napoju, przepowiednie kapłanów - wszystko to należy do sfery mitu, ale w powieści współistnieje z realistycznym obrazem codziennego życia Słowian. Funkcja tego motywu jest podwójna: uwiarygodnia opowieść i jednocześnie nadaje jej wymiar ponadczasowy, czyniąc z początków Polski opowieść o wartościach, nie tylko o zdarzeniach.
Motyw buntu
Bunt kmieci przeciw Chwostkowi to jeden z głównych wątków fabularnych powieści. Lud - ciemiężony, ograbiony z ziemi i godności - stopniowo organizuje opór, który ostatecznie obala tyrana. Kraszewski pokazuje, że bunt nie jest tu aktem przemocy dla przemocy, lecz naturalną odpowiedzią na złamanie odwiecznej umowy między władcą a ludem. Motyw ten wpisuje się w romantyczną i pozytywistyczną idealizację prostego ludu jako źródła prawdziwej siły narodu - kmiecie są strażnikami tradycji i moralności, których zdeprawowana szlachta dworska już nie posiada.
Motyw wędrówki i wygnania
Kilka postaci w powieści doświadcza wygnania lub przymusowej tułaczki. Sam Doman musi uciekać, ukrywać się i walczyć z dala od rodzinnych stron, by odzyskać ukochaną i swoje miejsce w społeczności. Wygnanie jest w literaturze tradycyjnie próbą, którą bohater musi przejść, by dojrzeć i zasłużyć na powrót. W „Starej baśni" tułaczka wiąże się z rozwojem moralnym postaci - kto przetrwa próbę wygnania, wraca odmieniony i gotowy do nowej roli.
Motyw opatrzności i wyroku bogów
W świecie powieści bogowie aktywnie ingerują w losy ludzi - kapłani odczytują znaki, wyrocznie przepowiadają przyszłość, a tajemniczy wędrowcy (interpretowani jako boskie wysłanniki) wybierają Piasta na przyszłego władcę. Zło Chwostka nie pozostaje bez odpowiedzi boskiej, a dobro Piasta nie jest przypadkowe - jest wynagradzane z wyraźnej woli wyższych sił. Motyw ten nadaje powieści wymiar sakralny i legitymizuje zmianę dynastyczną jako coś więcej niż tylko polityczny przewrót: to realizacja boskiego planu wobec narodu.